ส้นเท้าแตกเกิดจากอะไร? รักษาให้หายและบอกโรคอะไรได้บ้าง โดยแพทย์ผิวหนัง

ส้นเท้าแตก (cracked heels หรือ heel fissures) คือภาวะที่ผิวหนังชั้นนอกของส้นเท้าแห้ง หนาตัว และแยกออกเป็นร่องเมื่อรับแรงกดขณะยืนหรือเดิน ส่วนใหญ่เกิดจากผิวแห้งร่วมกับแรงกด และดีขึ้นได้ด้วยครีมยูเรียร่วมกับการปิดทับความชุ่มชื้นภายใน 2–4 สัปดาห์

ถ้าทำครบแล้วไม่ดีขึ้น ต้องนึกถึงโรคที่หน้าตาคล้ายกัน คือเชื้อราที่ฝ่าเท้า ผื่นผิวหนังอักเสบ สะเก็ดเงิน และผื่นหนาฝ่าเท้า ซึ่งใช้ยาคนละกลุ่ม ส่วนคนที่เป็นเบาหวานหรือเท้าชา รอยแตกที่เท้าถือเป็นแผลที่ต้องให้แพทย์ดู ไม่ควรจัดการเอง

ส้นเท้าแตกเกิดจากอะไร

ผิวที่ส้นเท้ามีเงื่อนไขเฉพาะ 3 ข้อที่ทำให้แตกง่ายกว่าผิวส่วนอื่น

• ไม่มีต่อมไขมัน: ฝ่าเท้ามีต่อมเหงื่อมาก แต่ไม่มีต่อมไขมัน ผิวจึงไม่มีน้ำมันธรรมชาติเคลือบและเสียน้ำง่ายเมื่ออากาศแห้ง

• ผิวชั้นนอกหนา: ชั้นขี้ไคลที่ส้นเท้าหนากว่าผิวทั่วไปหลายเท่า เมื่อน้ำในผิวลดลงต่ำกว่าราว 10% ผิวชั้นนี้จะแข็งและหมดความยืดหยุ่น

• แรงกดดันออกด้านข้าง: ทุกก้าวที่เดิน ไขมันใต้ส้นเท้าจะบานออกด้านข้าง ผิวที่แข็งยืดตามไม่ได้จึงปริเป็นร่อง มักเริ่มที่ขอบส้นเท้า

รอยแตกที่อยู่แค่ผิวชั้นนอกจะไม่เจ็บและไม่มีเลือด แต่ถ้าลึกถึงหนังแท้จะเจ็บเวลาลงน้ำหนักและมีเลือดออก และกลายเป็นทางเข้าของเชื้อโรค

แยกอย่างไรว่าเป็นส้นเท้าแตกธรรมดา หรือเป็นโรคอื่น

ตำแหน่งและอาการร่วมบอกทิศทางได้ค่อนข้างดี

• แตกเฉพาะขอบส้นเท้า ไม่คัน ไม่แดง: มักเป็นผิวแห้งร่วมกับแรงกด

• ขุยขาวละเอียดตามร่องฝ่าเท้า เป็นทั้งฝ่าเท้าเหมือนใส่รองเท้าแตะ: นึกถึงเชื้อราแบบแห้ง

• คันมาก แดง มีตุ่มน้ำใส: นึกถึงผื่นผิวหนังอักเสบหรือแพ้รองเท้า

• ปื้นหนาขอบคมชัด มีขุยเงิน เล็บเป็นหลุม: นึกถึงสะเก็ดเงิน

• หนังเหลืองหนาทั่วฝ่าเท้า: นึกถึงผื่นหนาฝ่าเท้า

• เท้าชา เป็นเบาหวาน: ให้ถือเป็นเรื่องเร่งด่วนกว่ากลุ่มอื่น ไม่ว่ารอยแตกจะดูเล็กเพียงใด

• ผิวแห้งทั้งตัว เหนื่อยง่าย ขี้หนาว น้ำหนักขึ้น: นึกถึงไทรอยด์ทำงานต่ำ

ส้นเท้าแตกจากผิวแห้งหน้าหนาว

ลักษณะ: ขอบส้นเท้าแห้ง มีร่องตื้นสีขาวหรือเหลืองอ่อน ไม่คันและไม่แดง มักเป็นสองข้าง และเป็นมากขึ้นในหน้าแล้งหรือหน้าหนาว หรือในห้องแอร์

สาเหตุ: ความชื้นในอากาศต่ำ อาบน้ำร้อนจัด สบู่แรง ไม่ทาครีมที่เท้า อายุเกิน 60 ปีที่ผิวเก็บน้ำได้น้อยลง รวมถึงยาบางชนิด เช่น ยากินกลุ่มเรตินอยด์ (isotretinoin) อ่านกลไกเพิ่มได้ที่ ผิวแห้งแตก (xerosis) สาเหตุและวิธีดูแล

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย ดูแลเองที่บ้านได้

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ดูแลครบตามแผน 2–4 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น รอยแตกลึกขึ้น หรือเริ่มมีคันและผื่นแดงร่วมด้วย

ส้นเท้าแตกจากยืนนาน รองเท้าเปิดส้น และน้ำหนักตัว

ลักษณะ: หนังส้นเท้าหนาเป็นวงรอบขอบส้น มีร่องลึกกว่าแบบผิวแห้งอย่างเดียว เป็นซ้ำแม้ทาครีมอยู่ และเจ็บเมื่อยืนนาน

สาเหตุ: ยืนหรือเดินบนพื้นแข็งวันละหลายชั่วโมง เดินเท้าเปล่า ใส่รองเท้าแตะหรือรองเท้าเปิดส้นที่ปล่อยให้ไขมันส้นเท้าบานออก และน้ำหนักตัวมากซึ่งเพิ่มแรงกดทุกก้าว ผิวจึงสร้างหนังหนาขึ้นเพื่อป้องกันตัวเอง

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่เร่งด่วน แต่กลับมาเป็นซ้ำได้ถ้าไม่แก้แรงกด ถ้าเป็นจุดหนาเจ็บเฉพาะที่ อาจเป็นตาปลาที่เท้าซึ่งรักษาต่างกัน

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เจ็บจนเดินลำบาก หนังหนาเกินกว่าจะดูแลเองได้ หรือรูปเท้าผิดปกติจนลงน้ำหนักไม่เท่ากัน

ส้นเท้าแตกในคนเป็นเบาหวาน: แผลเล็กที่เสี่ยงติดเชื้อ

ลักษณะ: ผิวเท้าแห้งมาก เหงื่อออกน้อย ร่วมกับชา เจ็บแปลบ หรือไม่รู้สึกว่ามีแผล จึงอาจเห็นรอยเลือดบนถุงเท้าก่อนรู้สึกเจ็บ

สาเหตุ: น้ำตาลสูงเป็นเวลานานทำลายเส้นประสาท ทั้งเส้นที่รับความรู้สึกและเส้นที่สั่งให้เหงื่อออก เลือดที่เลี้ยงเท้าลดลง แผลจึงหายช้าและติดเชื้อง่าย ผู้เป็นเบาหวานราว 19–34% เกิดแผลที่เท้าอย่างน้อยหนึ่งครั้งในช่วงชีวิต อ่านเพิ่มที่ โรคผิวหนังจากเบาหวาน

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: สูงกว่าทุกกลุ่มในบทความนี้ เพราะรอยแตกเล็ก ๆ เป็นจุดเริ่มของแผลเบาหวาน การติดเชื้อที่ลุกลาม และการตัดนิ้วหรือเท้าได้

เมื่อไรต้องพบแพทย์: มีรอยแตกที่มีเลือดหรือเปิดเป็นแผล ให้พบแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมง ถ้ามีหนอง บวมแดงร้อนลาม ผิวเปลี่ยนเป็นสีคล้ำ หรือมีไข้ ให้ไปห้องฉุกเฉินทันที

ข้อห้ามสำหรับคนเป็นเบาหวานหรือเท้าชา:

• ห้ามขูด เฉือน หรือตะไบหนังเอง และห้ามใช้ใบมีด

• ห้ามใช้ครีมหรือแผ่นแปะกรดซาลิไซลิก และห้ามใช้น้ำมะนาวหรือน้ำส้มสายชู

• ไม่แช่เท้านาน และทดสอบอุณหภูมิน้ำด้วยข้อศอกหรือให้คนอื่นช่วย เพราะเท้าที่ชาอาจรับรู้ความร้อนไม่ได้

• ทาครีมบำรุงเฉพาะฝ่าเท้าและหลังเท้า ไม่ทาในง่ามนิ้ว

• ส่องดูเท้าทุกวันด้วยกระจกหรือให้คนในบ้านช่วย และไม่เดินเท้าเปล่าแม้ในบ้าน

• ตรวจเท้ากับแพทย์อย่างน้อยปีละครั้ง และบ่อยขึ้นถ้าเท้าชาหรือเคยมีแผล

ส้นเท้าแตกจากไทรอยด์ทำงานต่ำ

ลักษณะ: ผิวแห้งหยาบทั้งตัว ไม่ใช่แค่ส้นเท้า ร่วมกับเหนื่อยง่าย ขี้หนาว น้ำหนักขึ้น ท้องผูก ผมบางหรือหน้าบวม

สาเหตุ: ฮอร์โมนไทรอยด์ที่ต่ำลงทำให้ต่อมเหงื่อทำงานน้อยลงและการผลัดเซลล์ผิวช้าลง

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่ฉุกเฉิน แต่ควรหาสาเหตุ เพราะมีผลทั้งร่างกาย ส้นเท้าแตกอย่างเดียวโดยไม่มีอาการอื่นแทบไม่ได้บ่งถึงไทรอยด์

เมื่อไรต้องพบแพทย์: มีอาการทั่วตัวร่วมด้วย แพทย์จะตรวจเลือดดูค่า TSH และ free T4 หากผิดปกติจะรักษาด้วยฮอร์โมนทดแทนเลโวไทรอกซีน (levothyroxine) ซึ่งผิวมักค่อย ๆ ดีขึ้นในเวลาหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน

เชื้อราที่ฝ่าเท้าแบบแห้ง (moccasin tinea)

ลักษณะ: ขุยขาวละเอียดตามร่องฝ่าเท้าและขอบเท้า แดงเล็กน้อย คันน้อยหรือไม่คันเลย มักลุกลามเป็นทั้งฝ่าเท้าเหมือนใส่รองเท้าแตะ บางคนเป็นสองเท้ากับหนึ่งมือ หรือมีเล็บเท้าหนาเหลืองร่วมด้วย จึงถูกเข้าใจผิดว่าเป็นแค่ผิวแห้ง

สาเหตุ: เชื้อกลาก (dermatophyte) โดยเฉพาะ Trichophyton rubrum ซึ่งชอบความอับชื้นในรองเท้า เป็นโรคกลุ่มเดียวกับน้ำกัดเท้าหรือฮ่องกงฟุต แต่เป็นรูปแบบแห้งและหนา

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่ฉุกเฉิน แต่ไม่หายเองและติดต่อคนในบ้านได้ รอยแตกเป็นทางเข้าของแบคทีเรียที่ทำให้ขาบวมแดงอักเสบ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ทาครีมบำรุงแล้วขุยไม่หาย ขุยมีเฉพาะข้างเดียวหรือมีเล็บผิดปกติร่วมด้วย แพทย์จะขูดขุยส่องกล้องตรวจเชื้อ (KOH) ในเวลาไม่กี่นาที ก่อนตัดสินใจเรื่องยา ไม่ควรทาสเตียรอยด์เอง เพราะจะบังหน้าตาผื่นและทำให้เชื้อลุกลาม

ส้นเท้าแตกจากผื่นผิวหนังอักเสบและแพ้รองเท้า

ลักษณะ: คันเป็นอาการเด่น มีผื่นแดง ตุ่มน้ำใสเล็ก ๆ ที่ขอบเท้า น้ำเหลือง และหนาขึ้นเมื่อเกาเรื้อรัง ถ้าแพ้รองเท้า ผื่นมักเป็นตามรูปรองเท้าและเว้นง่ามนิ้ว

สาเหตุ: ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง (atopic dermatitis) ผื่นตุ่มน้ำใสที่มือเท้า (dyshidrotic eczema) ผื่นแพ้สัมผัสจากยาง กาว หรือสารฟอกหนังในรองเท้า

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย แต่รบกวนการนอนและการเดิน ตุ่มที่แตกติดเชื้อซ้ำได้

เมื่อไรต้องพบแพทย์: คันมากจนนอนไม่หลับ มีน้ำเหลืองหรือสะเก็ดเหลือง ผื่นกำเริบซ้ำหลังใส่รองเท้าคู่เดิม ซึ่งแพทย์อาจส่งทดสอบแพ้ด้วยการแปะสาร (patch test)

สะเก็ดเงินที่ฝ่าเท้า

ลักษณะ: ปื้นหนาสีแดงขอบคมชัด ขุยเงินหรือเหลือง เป็นสองข้าง มีร่องแตกเจ็บ บางรายมีตุ่มหนองปราศจากเชื้อ เล็บเป็นหลุม และมีผื่นที่ศอก เข่า หรือหนังศีรษะ

สาเหตุ: ระบบภูมิคุ้มกันกระตุ้นให้เซลล์ผิวแบ่งตัวเร็วกว่าปกติ พันธุกรรมมีส่วนร่วม ส่วนแรงกดที่ฝ่าเท้าทำให้ผื่นหนาขึ้น บุหรี่สัมพันธ์กับชนิดที่มีตุ่มหนอง อ่านเพิ่มที่ สะเก็ดเงิน เกิดจากอะไร อาการเริ่มแรก

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่ฉุกเฉิน แต่เรื้อรังและกระทบการเดินหรือการทำงานได้มาก แม้พื้นที่ผื่นจะเล็ก

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ปื้นหนาขอบคมที่ไม่ตอบสนองต่อครีมบำรุง มีตุ่มหนอง หรือมีปวดข้อร่วมด้วย ซึ่งต้องประเมินข้ออักเสบสะเก็ดเงิน

ผื่นหนาฝ่าเท้า (palmoplantar keratoderma)

ลักษณะ: หนังสีเหลืองหนาทั่วฝ่าเท้าหรือเฉพาะจุดรับน้ำหนัก ขอบอาจชัด มีร่องแตกลึก และอาจเป็นที่ฝ่ามือร่วมด้วย

สาเหตุ: ถ้าเป็นตั้งแต่เด็กและมีคนในครอบครัวเป็น มักเกิดจากพันธุกรรม ถ้าเริ่มเป็นตอนผู้ใหญ่ อาจพบในหญิงวัยหมดประจำเดือน ผู้ที่มีน้ำเหลืองคั่งที่ขา ไทรอยด์ต่ำ หรือพบน้อยมากร่วมกับมะเร็งภายใน

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ส่วนใหญ่ไม่อันตราย แต่รบกวนการเดินและต้องดูแลต่อเนื่อง

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เป็นครั้งแรกตอนเป็นผู้ใหญ่ ลุกลามเร็วในเวลาไม่กี่เดือน หรือน้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุร่วมด้วย

ส้นเท้าแตกจนเลือดออก ทำอย่างไร

ลักษณะ: ร่องลึกถึงหนังแท้ เจ็บเมื่อลงน้ำหนัก มีเลือดซึม ขอบแข็งหนาทำให้แผลปริซ้ำทุกก้าว

สาเหตุ: หนังหนาที่สะสมนาน ผิวแห้ง และแรงกดซ้ำ ๆ โดยเฉพาะหลังเดินมากหรือขัดแรงเกินไป

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ปานกลาง และเป็นเร่งด่วนถ้าเป็นเบาหวาน เท้าชา ภูมิคุ้มกันต่ำ หรือหลอดเลือดส่วนปลายตีบ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: แผลไม่ดีขึ้นใน 5–7 วัน มีหนอง บวมแดงร้อนลาม มีไข้ หรืออยู่ในกลุ่มเสี่ยงข้างต้น แพทย์จะเล็มขอบแข็ง ปิดร่องแผล ให้ยาปฏิชีวนะเฉพาะเมื่อมีการติดเชื้อ และประเมินวัคซีนบาดทะยัก

วิธีดูแลเบื้องต้นสำหรับคนที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยง

1. ล้างด้วยน้ำสะอาดและสบู่อ่อน กดห้ามเลือดด้วยผ้าสะอาด 5–10 นาที

2. ทาปิโตรลาทัมบาง ๆ แล้วปิดด้วยผ้าก๊อซหรือแผ่นไฮโดรคอลลอยด์

3. งดครีมยูเรีย ซาลิไซลิก และแลกติกตรงร่องที่เปิด จนกว่าแผลจะปิด เพราะแสบและระคายเคือง

4. ลดการยืนเดินและใส่รองเท้าหุ้มส้นระหว่างนี้

วิธีรักษาส้นเท้าแตก: เลือกจากสาเหตุและความหนาของผิว

หลักการมี 3 ข้อ คือเติมน้ำให้ผิว ลดหนังที่หนา และปิดทับไม่ให้น้ำระเหย ถ้าเป็นโรคอื่นต้องรักษาโรคนั้นด้วย ตัวยาและขนาดต่อไปนี้เป็นแนวทางที่แพทย์ใช้อธิบายคนไข้ การเลือกยาและการสั่งยาเป็นดุลยพินิจของแพทย์ผู้ตรวจ

ครีมยูเรีย (urea) 20–40%: ตัวหลักของส้นเท้าหนา

ยูเรีย (urea) เป็นทั้งสารดึงน้ำเข้าผิวและสลายพันธะของขี้ไคล ความเข้มข้นมีผลต่อการออกฤทธิ์

• 10%: เน้นเพิ่มความชุ่มชื้น เหมาะกับช่วงคุมอาการ

• 20–25%: เริ่มลดหนังหนาได้ชัด เหมาะกับส้นเท้าแตกทั่วไป

• 40%: ใช้กับหนังหนามาก ควรทาเฉพาะจุดหนา

วิธีใช้: ทาวันละ 2 ครั้ง หลังอาบน้ำและก่อนนอน มักเห็นผิวนิ่มลงใน 1–2 สัปดาห์ และร่องตื้นลงใน 2–4 สัปดาห์ เมื่อดีขึ้นแล้วลดความเข้มข้นหรือลดความถี่เพื่อคุมอาการ

สิ่งที่ตัดสินผล: ความสม่ำเสมอและการแก้แรงกด ยูเรียแสบได้เมื่อทาบนร่องเปิด จึงเริ่มหลังแผลปิด อ่านวิธีอ่านฉลากเพิ่มได้ที่ ครีมทาผิวแห้ง เลือกยังไง

กรดซาลิไซลิก (salicylic acid) 6–10%: เมื่อหนังหนาไม่ตอบสนอง

กรดซาลิไซลิกช่วยให้เซลล์ขี้ไคลหลุดลอก มักใช้ในรูปครีมหรือขี้ผึ้ง 6–10% ทาเฉพาะจุดหนาวันละ 1–2 ครั้ง เป็นรอบ ๆ ละ 1–2 สัปดาห์ แล้วประเมินใหม่

สิ่งที่ตัดสินผล: ทาเฉพาะจุดหนาและเว้นผิวปกติ ไม่ใช้บนแผล ห้ามใช้ในคนเป็นเบาหวานหรือหลอดเลือดส่วนปลายตีบ และไม่ใช้กว้างในหญิงตั้งครรภ์หรือเด็กเล็กโดยไม่ปรึกษาแพทย์ เพราะยาดูดซึมเข้าร่างกายได้

กรดแลกติกและแอมโมเนียมแลกเตต (ammonium lactate) 12%

กรดแลกติก (lactic acid) เป็นกรดกลุ่มเอเอชเอ (AHA) ที่ทั้งเติมน้ำและผลัดเซลล์ผิว รูปแบบที่ศึกษากันมากคือแอมโมเนียมแลกเตต 12% ทาวันละ 2 ครั้ง ประเมินผลที่ 2–4 สัปดาห์ เหมาะกับคนที่ผิวแห้งเป็นบริเวณกว้างทั้งฝ่าเท้า

สิ่งที่ตัดสินผล: ทาต่อเนื่อง และเลี่ยงร่องเปิดเพราะแสบ ส่วนผิวที่ทาควรเลี่ยงแดดจัด เพราะกรดกลุ่มนี้ทำให้ผิวไวต่อแสงขึ้น

ปิโตรลาทัม (petrolatum) ปิดทับและถุงเท้าตอนกลางคืน

ปิโตรลาทัมไม่ได้ลดหนังหนาโดยตรง แต่ลดการระเหยของน้ำจากผิวได้มาก จึงใช้เป็นชั้นสุดท้ายหลังทาครีมยูเรียหรือครีมบำรุง ก่อนนอนทาหนา ๆ ที่ส้นเท้า แล้วสวมถุงเท้าผ้าฝ้ายทับ ทำทุกคืนตลอด 2–4 สัปดาห์

ปิโตรลาทัมอย่างเดียวเหมาะกับผิวที่ยังไม่หนามาก และเป็นตัวเลือกที่ไม่แสบสำหรับช่วงที่มีร่องเปิด

ยารักษาเมื่อเป็นเชื้อรา: เทอร์บินาฟีน (terbinafine)

เมื่อผลตรวจยืนยันเชื้อรา ครีมเทอร์บินาฟีน (terbinafine) 1% เป็นตัวเลือกหลัก ทาวันละ 1–2 ครั้งทั่วทั้งฝ่าเท้าและเลยขอบผื่นออกไปเล็กน้อย นาน 2–4 สัปดาห์ ส่วนโคลไตรมาโซล (clotrimazole) 1% เป็นทางเลือก ทาวันละ 2 ครั้ง นานราว 4 สัปดาห์

สิ่งที่ตัดสินผล: ชนิด moccasin มีผิวหนา ยาทาซึมได้น้อย แพทย์จึงมักให้ยูเรียลดหนังร่วมด้วย และหลายรายต้องใช้ยากิน เช่น เทอร์บินาฟีน 250 มก. วันละครั้ง นาน 2–6 สัปดาห์ ซึ่งแพทย์จะพิจารณาโรคตับและยาที่กินร่วม ถ้ามีเชื้อราที่เล็บด้วยและไม่รักษา เชื้อมักกลับมาที่ฝ่าเท้าอีก

ยารักษาเมื่อเป็นผื่นอักเสบหรือสะเก็ดเงิน: สเตียรอยด์และยาอื่น

ผิวฝ่าเท้าหนา จึงต้องใช้สเตียรอยด์แรงกว่าที่ใช้กับผิวส่วนอื่น

• ผื่นผิวหนังอักเสบ: เบตาเมทาโซนวาเลอเรต (betamethasone valerate) 0.1% หรือโมเมทาโซน (mometasone furoate) 0.1% วันละ 1–2 ครั้ง นาน 2–4 สัปดาห์ และงดรองเท้าหรือสารที่แพ้

• สะเก็ดเงิน: คลอเบทาซอล (clobetasol propionate) 0.05% วันละ 1–2 ครั้ง ไม่เกิน 2 สัปดาห์ต่อรอบ ไม่เกิน 50 กรัมต่อสัปดาห์ ภายใต้การดูแลของแพทย์ อาจสลับกับแคลซิโพทริออล (calcipotriol) 0.005% เพื่อคุมอาการระยะยาว

• รายรุนแรง: แพทย์อาจพิจารณาการฉายแสง อะซิเทรติน (acitretin) เมโทเทรกเซต (methotrexate) หรือยาชีวภาพ ซึ่งต้องตรวจเลือดและติดตามผล อะซิเทรตินห้ามใช้ในผู้ที่ตั้งครรภ์หรือมีแผนตั้งครรภ์

• ผื่นหนาฝ่าเท้า: ใช้ยูเรีย 20–40% หรือซาลิไซลิก 6–10% เป็นหลัก และใช้เรตินอยด์เฉพาะบางรายตามที่แพทย์สั่ง

สิ่งที่ตัดสินผล: การวินิจฉัยที่ถูกต้องก่อนเริ่มยา สเตียรอยด์แรงที่ใช้นานเกินไปทำให้ผิวบาง และใช้กับเชื้อราจะทำให้โรคลุกลาม

ดูแลส้นเท้าแตกที่บ้าน 2–4 สัปดาห์

แผนนี้สำหรับคนที่ไม่มีเบาหวาน ไม่ชาเท้า ไม่มีแผลเปิด และไม่มีผื่นคันหรือแดง

1. สัปดาห์ละ 1–2 ครั้ง: แช่เท้าในน้ำอุ่น 10 นาที แล้วขัดเบา ๆ ด้วยตะไบเท้าหรือหินขัด เฉพาะหนังที่หนา โดยไม่ขัดจนเจ็บหรือแดง

2. ทุกวัน เช้าและก่อนนอน: ทาครีมยูเรีย 20–25% หลังอาบน้ำ ซับเท้าให้แห้งหมาด ๆ ก่อนทา

3. ทุกคืน: ทาปิโตรลาทัมทับ แล้วสวมถุงเท้าผ้าฝ้าย

4. ระหว่างวัน: ใส่รองเท้าหุ้มส้นหรือรองเท้าที่มีสายรัดส้น เลี่ยงยืนเท้าเปล่าบนพื้นแข็ง

5. ครบ 2 สัปดาห์: ควรเห็นผิวนิ่มลงและเจ็บน้อยลง

6. ครบ 4 สัปดาห์: ถ้าร่องไม่ตื้นลง หรือมีผื่นเพิ่ม ให้พบแพทย์เพื่อหาโรคอื่น

เมื่อดีขึ้นแล้ว ใช้ครีมยูเรีย 10% วันละครั้งเพื่อคุมอาการ

สิ่งที่ไม่ควรทำ: มะนาว ใบมีด และการขัดแรง

• น้ำมะนาว: กรดเข้มข้นระคายเคืองร่องแตก ถ้าโดนแดดหลังทาอาจเกิดผิวไหม้จากพืชร่วมแสง (phytophotodermatitis) แสบแดงหรือพองใน 24–48 ชั่วโมง และทิ้งรอยคล้ำนานเป็นเดือน ไม่มีงานวิจัยรองรับการใช้รักษาส้นเท้าแตก

• ใบมีดหรือกรรไกร: เฉือนลึกเกินไปได้ง่ายและเปิดทางให้เชื้อโรคเข้า

• ขัดแรงทุกวัน: ผิวจะยิ่งสร้างหนังหนากลับมาเร็วขึ้น และเกิดรอยถลอก

• น้ำร้อนจัด น้ำส้มสายชู เกลือเข้มข้น: ดึงความชุ่มชื้นจากผิวและแสบแผล

• ทาสเตียรอยด์เองโดยไม่รู้สาเหตุ: ถ้าเป็นเชื้อราจะแย่ลง

ส้นเท้าแตกเกี่ยวกับการขาดวิตามินไหม

ยังไม่มีหลักฐานที่ดีว่าการขาดวิตามินชนิดใดชนิดหนึ่งเป็นสาเหตุของส้นเท้าแตกในคนทั่วไป การขาดสารอาหารบางอย่างทำให้ผิวผิดปกติได้จริง เช่น วิตามินบี 3 ซังกะตัว และวิตามินเอ แต่จะมีอาการอื่นชัดเจน เช่น ผื่นตามบริเวณที่โดนแดด ผื่นรอบปาก ท้องเสีย หรือตาบอดกลางคืน

จึงควรนึกถึงเฉพาะในคนที่กินอาหารจำกัดมาก ดื่มแอลกอฮอล์หนัก ผ่าตัดกระเพาะอาหาร หรือลำไส้ดูดซึมผิดปกติ ซึ่งแพทย์จะเลือกตรวจเลือดเป็นราย ๆ การกินวิตามินเสริมเองเมื่อไม่ได้ขาดไม่ได้ทำให้ส้นเท้าดีขึ้น และวิตามินเอขนาดสูงเป็นอันตรายต่อตับและทารกในครรภ์

ป้องกันไม่ให้ส้นเท้ากลับมาแตก

• ทาครีมเท้าทุกวัน โดยเฉพาะช่วงพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ที่อากาศแห้ง

• ใส่รองเท้าหุ้มส้นที่พื้นรองรับดี หรือใช้แผ่นซิลิโคนรองส้นถ้าต้องยืนนาน

• อาบน้ำอุ่นพอดี ใช้สบู่อ่อน และซับเท้าให้แห้ง

• ลดน้ำหนักถ้าเกินเกณฑ์ เพื่อลดแรงกดที่ส้นเท้า

• เช็ดง่ามนิ้วให้แห้งและเปลี่ยนถุงเท้าทุกวัน เพื่อลดเชื้อรา

• คุมน้ำตาลในคนเป็นเบาหวาน และตรวจเท้าตามนัด

เมื่อไรควรพบแพทย์ผิวหนัง

• เป็นเบาหวาน เท้าชา หลอดเลือดส่วนปลายตีบ หรือภูมิคุ้มกันต่ำ แล้วมีรอยแตกหรือแผล

• มีหนอง บวมแดงร้อนลาม กลิ่นผิดปกติ หรือมีไข้

• เลือดออกซ้ำ หรือเจ็บจนเดินลำบาก

• ดูแลครบ 2–4 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น

• ขุยลามเต็มฝ่าเท้า คัน มีตุ่มน้ำ ปื้นหนาขอบคม หรือเล็บผิดปกติ

• มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้าทั้งสองข้างร่วมกับอาการทั่วตัวหรือมีผื่นลำตัว ซึ่งต้องแยกโรคที่ต้องตรวจเลือด เช่น ซิฟิลิสระยะที่สอง

ก่อนมาตรวจ งดทาครีมต้านเชื้อราอย่างน้อย 1 สัปดาห์ถ้าทำได้ เพื่อให้ผลตรวจเชื้อแม่นยำขึ้น และนำรองเท้าที่สงสัยว่าแพ้มาด้วย

สรุปสั้น ๆ

• ส้นเท้าแตก (heel fissures) ส่วนใหญ่เกิดจากผิวแห้ง หนังหนา และแรงกด

• ครีมยูเรีย 20–40% วันละ 2 ครั้ง ร่วมกับปิโตรลาทัมและถุงเท้าตอนกลางคืน คือแกนหลัก ควรเห็นผลใน 2–4 สัปดาห์

• ไม่ดีขึ้น มีขุยทั้งฝ่าเท้า คัน หรือปื้นหนาขอบคม ให้นึกถึงเชื้อรา ผื่นผิวหนังอักเสบ สะเก็ดเงิน หรือผื่นหนาฝ่าเท้า

• คนเป็นเบาหวานหรือเท้าชา ห้ามขูดหรือแช่นาน รอยแตกที่เปิดเป็นแผลควรพบแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมง

• น้ำมะนาวและใบมีดเพิ่มความเสี่ยงโดยไม่มีหลักฐานว่าช่วย ส่วนวิตามินเสริมไม่จำเป็นถ้าไม่ได้ขาด

• มีหนอง บวมแดงร้อนลาม หรือไข้ ต้องรีบพบแพทย์ทันที

คำถามที่พบบ่อยเรื่องส้นเท้าแตก

ส้นเท้าแตกเกิดจากอะไร

ส่วนใหญ่เกิดจากผิวส้นเท้าแห้งและหนาตัวจนยืดหยุ่นไม่ได้ เมื่อลงน้ำหนัก ไขมันใต้ส้นเท้าบานออกด้านข้าง ผิวจึงปริเป็นร่อง ปัจจัยเสริมคืออากาศแห้ง การยืนนาน รองเท้าเปิดส้น น้ำหนักตัวมาก และอายุที่มากขึ้น ถ้าไม่ดีขึ้นหลังดูแล 2–4 สัปดาห์ หรือมีผื่นคันลอกร่วมด้วย อาจมีสาเหตุอื่น เช่น เชื้อราที่ฝ่าเท้า ผื่นผิวหนังอักเสบ หรือสะเก็ดเงิน ส่วนคนเป็นเบาหวานมีผิวเท้าแห้งจากเส้นประสาทเสื่อม จึงต้องดูแลเป็นพิเศษ

ส้นเท้าแตก ใช้อะไรทา

ถ้าไม่มีแผลเปิด ใช้ครีมยูเรีย 20–25% วันละ 2 ครั้ง ถ้าหนังหนามากแพทย์อาจให้ยูเรีย 40% ซาลิไซลิก 6–10% หรือแอมโมเนียมแลกเตต 12% แล้วทาปิโตรลาทัมทับก่อนนอนพร้อมสวมถุงเท้า ถ้ามีร่องเปิดให้ใช้ปิโตรลาทัมก่อน เพราะกรดและยูเรียทำให้แสบ ถ้าตรวจพบเชื้อราหรือสะเก็ดเงินต้องใช้ยาตามโรค เช่น เทอร์บินาฟีนหรือคลอเบทาซอล ซึ่งแพทย์เป็นผู้เลือกให้เหมาะกับแต่ละคน

แก้ส้นเท้าแตก เร่งด่วน ทำยังไงดี

ถ้าต้องการให้เจ็บน้อยลงเร็ว คืนแรกให้ล้างเท้า ซับแห้ง ทาปิโตรลาทัมหนา ๆ แล้วสวมถุงเท้าผ้าฝ้าย ถ้ามีเลือดออกให้กดห้ามเลือด 5–10 นาที แล้วปิดด้วยผ้าก๊อซหรือแผ่นไฮโดรคอลลอยด์ งดเดินเท้าเปล่าและใส่รองเท้าหุ้มส้น ความเจ็บมักลดลงภายในไม่กี่วัน แต่ผิวต้องใช้เวลา 2–4 สัปดาห์กว่าจะกลับมาดีขึ้น คนเป็นเบาหวานหรือเท้าชาควรพบแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมงเมื่อมีแผลเปิด

ส้นเท้าแตก บอกโรคอะไรได้บ้าง

ส้นเท้าแตกส่วนใหญ่ไม่ได้บอกโรคร้ายแรง แต่อาจเกี่ยวกับเบาหวานเมื่อมีเท้าชาและผิวแห้งมาก เกี่ยวกับไทรอยด์ต่ำเมื่อมีผิวแห้งทั้งตัวร่วมกับเหนื่อยง่ายและขี้หนาว เกี่ยวกับเชื้อราเมื่อมีขุยขาวทั้งฝ่าเท้า เกี่ยวกับสะเก็ดเงินเมื่อเป็นปื้นหนาขอบคมและเล็บเป็นหลุม และเกี่ยวกับผื่นหนาฝ่าเท้าเมื่อหนังเหลืองหนาทั่วฝ่าเท้า ถ้าส้นเท้าแตกเพียงอย่างเดียวโดยไม่มีอาการอื่น มักเกิดจากผิวแห้งร่วมกับแรงกด

รักษาส้นเท้าแตกด้วยมะนาว ได้ไหม

ไม่แนะนำ น้ำมะนาวมีกรดซิตริกเข้มข้น จึงแสบและระคายเคืองเมื่อเข้าร่องแตก และไม่มีงานวิจัยรองรับว่าช่วยรักษาส้นเท้าแตก ถ้าเท้าโดนแดดหลังทา อาจเกิดผิวไหม้จากพืชร่วมแสงที่แสบแดงหรือพองภายใน 24–48 ชั่วโมง และทิ้งรอยคล้ำนานเป็นเดือน คนเป็นเบาหวานยิ่งไม่ควรใช้ เพราะอาจไม่รู้สึกว่าผิวไหม้ ถ้าต้องการกรดผลัดผิวจริง ๆ ใช้แอมโมเนียมแลกเตต 12% ที่ควบคุมความเข้มข้นแล้วปลอดภัยกว่า

ส้นเท้าแตก ขาดวิตามินอะไร

ยังไม่มีหลักฐานที่ดีว่าส้นเท้าแตกเกิดจากการขาดวิตามินชนิดใดชนิดหนึ่ง คนส่วนใหญ่ที่ส้นเท้าแตกไม่ได้ขาดวิตามิน การขาดวิตามินบี 3 ซังกะตัว หรือวิตามินเอ ทำให้ผิวผิดปกติได้จริง แต่จะมีอาการอื่นร่วม เช่น ผื่นบริเวณที่โดนแดด ผื่นรอบปาก ท้องเสีย หรือตาบอดกลางคืน ควรตรวจเลือดเฉพาะคนที่กินอาหารจำกัดมาก ดื่มแอลกอฮอล์หนัก หรือลำไส้ดูดซึมผิดปกติ และไม่ควรกินวิตามินเอขนาดสูงเอง

อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง: ผิวแห้งแตก xerosis · ครีมทาผิวแห้ง เลือกยังไง · น้ำกัดเท้า เกิดจากอะไร · สะเก็ดเงิน เกิดจากอะไร · ตาปลาที่เท้า เกิดจากอะไร · โรคผิวหนังจากเบาหวาน · รวมโรคผิวหนังจากแพทย์ผิวหนัง

ข้อมูลในบทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำสั่งการรักษาเฉพาะบุคคล ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ยาทุกครั้ง

บทความโดย นพ.ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง · ตรวจทานล่าสุด 4 พฤศจิกายน 2569