ริมฝีปากเป็นแผล เกิดจากอะไร ใช้ยาอะไรทา กี่วันหาย

ริมฝีปากเป็นแผล (lip sore, cheilitis) คืออาการที่ผิวของริมฝีปากหรือขอบปากแตก ลอก เป็นตุ่มน้ำ หรือเปิดเป็นแผล ซึ่งเกิดได้จากหลายโรคที่หน้าตาคล้ายกัน สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือ ปากแห้งแตกจากอากาศหรือการเลียปาก เริมที่ปาก (herpes labialis) ปากนกกระจอก (angular cheilitis) ร้อนในที่ด้านในริมฝีปาก (aphthous ulcer) และการแพ้สารที่สัมผัสริมฝีปาก ส่วนใหญ่หายใน 7–14 วัน แต่แผลที่ริมฝีปากที่ไม่หายเกิน 3 สัปดาห์ต้องให้แพทย์ตรวจทุกครั้ง

ยาที่ช่วยแผลแต่ละแบบต่างกันมาก ยาต้านไวรัสช่วยเริมแต่ไม่ช่วยปากแตก ยาต้านเชื้อราช่วยปากนกกระจอกแต่ไม่ช่วยร้อนใน และครีมสเตียรอยด์ที่ช่วยผื่นแพ้อาจทำให้เริมลามได้ บทความนี้จึงแยกแผลที่ริมฝีปากทีละแบบตามตำแหน่งและหน้าตา บอกวิธีสังเกตด้วยตาเปล่า ชื่อยาที่แพทย์ใช้ ความแรง ระยะเวลา และสัญญาณที่ต้องรีบตรวจ

ดูตำแหน่งแผลก่อน ช่วยเดาสาเหตุได้มาก

ริมฝีปากแบ่งเป็น 3 ส่วนที่เป็นโรคต่างกัน การดูว่าแผลอยู่ตรงไหนจึงเป็นขั้นแรกที่แพทย์ผิวหนังใช้

• ขอบปาก (รอยต่อระหว่างริมฝีปากกับผิวหน้า): ตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มแล้วแตกเป็นสะเก็ด มักเป็นเริม ถ้าเป็นผื่นแดงลอกรอบขอบปากเป็นวง มักเป็นผื่นจากการเลียปากหรือแพ้สาร

• เนื้อริมฝีปากสีแดง (ส่วนที่ทาลิปสติก): แห้ง แตก ลอกเป็นแผ่น หรือร่องแตกกลางปาก มักเป็นปากแห้งแตก ปากลอกเรื้อรัง หรือแพ้ลิปสติก ถ้าเป็นที่ปากล่างเรื้อรังในคนที่ตากแดดมาก ต้องคิดถึงปากอักเสบจากแสงแดด

• มุมปาก: แดง เปื่อย แตกเป็นร่องที่มุมปากข้างเดียวหรือสองข้าง มักเป็นปากนกกระจอก

• ด้านในริมฝีปาก (เยื่อบุที่ชุ่มน้ำลาย): แผลกลมตื้นสีขาวเหลืองขอบแดง มักเป็นร้อนใน ถ้าเป็นถุงน้ำใสนูนนุ่มที่ปากล่างด้านใน มักเป็นถุงน้ำเมือกจากการกัดปาก

ระยะเวลาก็ช่วยแยกได้ เริมและร้อนในหายเองใน 7–14 วัน ปากแห้งแตกดีขึ้นใน 3–7 วันเมื่อดูแลถูกวิธี ส่วนแผลที่เป็นนานเกิน 3 สัปดาห์ แข็ง หรือเลือดออกง่าย ไม่ควรรอดูต่อ

เริมที่ริมฝีปาก (herpes labialis)

ลักษณะ: ก่อนเห็นอะไรจะรู้สึกเสียวแปลบ แสบร้อน หรือคันตรงจุดเดิม 6–24 ชั่วโมง จากนั้นขึ้นตุ่มน้ำใสขนาด 1–3 มิลลิเมตรรวมกันเป็นกลุ่มบนพื้นแดง มักอยู่ที่ขอบปาก ภายใน 2–3 วันตุ่มแตกเป็นแผลตื้น แล้วตกสะเก็ดสีเหลืองหรือน้ำตาล และหายใน 7–10 วันโดยไม่มีแผลเป็น มักกลับมาที่ตำแหน่งเดิมซ้ำ

สาเหตุ: เชื้อไวรัสเริม (herpes simplex virus ชนิดที่ 1 เป็นส่วนใหญ่) ที่แฝงอยู่ในปมประสาทหลังติดเชื้อครั้งแรก แล้วกำเริบเมื่อมีตัวกระตุ้น เช่น แดดจัด ไข้หรือหวัด อดนอน เครียด ประจำเดือน หรือหลังทำฟันและหัตถการรอบปาก

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ส่วนใหญ่ไม่อันตรายและหายเอง แต่ติดต่อได้ตั้งแต่ระยะเสียวแปลบจนสะเก็ดหลุด จึงไม่ควรจูบ ใช้แก้วหรือลิปร่วมกัน และไม่ควรจูบทารกหรือคนที่มีผื่นผิวหนังอักเสบเรื้อรังในช่วงนี้

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เมื่อเป็นครั้งแรกแล้วมีไข้และแผลในปากหลายจุด แผลลามใหญ่หรือไม่หายใน 2 สัปดาห์ เป็นซ้ำบ่อยกว่าปีละ 6 ครั้ง มีอาการที่ตา หรือมีภูมิคุ้มกันต่ำ

รายละเอียดเรื่องการกำเริบและการป้องกันอยู่ในบทความเริมที่ปาก กี่วันหาย ยาตัวไหนได้ผล และเริม เกิดจากอะไร

ปากแห้งแตก ขอบปากแห้งเป็นแผล (cheilitis simplex)

ลักษณะ: ริมฝีปากแห้ง ตึง เป็นขุย แตกเป็นร่องเล็ก ๆ หลายเส้น บางครั้งมีร่องลึกกลางปากล่างที่เลือดซึมเวลายิ้มหรืออ้าปากกว้าง แสบเมื่อกินอาหารเผ็ดหรือเค็ม มักเป็นทั้งปากบนและล่าง ไม่มีตุ่มน้ำ

สาเหตุ: อากาศเย็นและความชื้นต่ำในหน้าหนาว ห้องแอร์ การหายใจทางปาก ดื่มน้ำน้อย และที่พบบ่อยที่สุดคือการเลียปาก ซึ่งทำให้ปากชุ่มแค่ไม่กี่วินาทีก่อนน้ำลายระเหยแล้วดึงความชื้นออกไปมากขึ้น

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย ดีขึ้นใน 3–7 วันเมื่อหยุดเลียปากและทาสารเคลือบผิวสม่ำเสมอ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เมื่อทาปิโตรเลียมเจลลี่ถูกวิธีแล้ว 2 สัปดาห์ไม่ดีขึ้น ร่องแตกกลางปากเป็นซ้ำทุกปี หรือปากลอกเป็นแผ่นต่อเนื่องเป็นเดือน

อ่านสาเหตุของปากแห้งลอกครบทุกแบบได้ที่ปากแห้งลอก ปากแห้งแตก เกิดจากอะไร

ผื่นแดงรอบขอบปากจากการเลียปาก (lip licker's dermatitis)

ภาพ: James Heilman, MD · CC BY-SA 4.0 · ตัดต่อ

ลักษณะ: วงผื่นแดง แห้ง ลอก ขอบชัด รอบริมฝีปากเป็นแนวกว้าง 5–15 มิลลิเมตร ตรงกับบริเวณที่ลิ้นเลียถึง บางครั้งแตกเป็นร่องและแสบ พบบ่อยในเด็กวัยเรียนและในหน้าหนาว

สาเหตุ: น้ำลายมีเอนไซม์ย่อยอาหารที่ระคายผิว การเลียซ้ำ ๆ วันละหลายสิบครั้งทำให้ผิวรอบปากอักเสบ แล้วยิ่งแห้งยิ่งอยากเลีย กลายเป็นวงจร

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย แต่ไม่หายถ้ายังเลียอยู่

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เมื่อเลิกเลียและทาสารเคลือบ 2 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น มีตุ่มหนองหรือสะเก็ดสีเหลืองน้ำผึ้ง ซึ่งอาจเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียแทรก หรือเด็กมีผื่นผิวหนังอักเสบที่อื่นร่วมด้วย

ปากนกกระจอก แผลที่มุมปาก (angular cheilitis)

ภาพ: Matthew Ferguson 57 · CC BY-SA 3.0 · ตัดต่อ

ลักษณะ: มุมปากแดง เปื่อย แตกเป็นร่องหรือเป็นคราบขาว เจ็บเวลาอ้าปาก เป็นข้างเดียวหรือสองข้าง บางคนมีสะเก็ดสีเหลืองที่มุมปาก

สาเหตุ: น้ำลายขังที่มุมปากจนผิวเปื่อย แล้วมีเชื้อราแคนดิดาหรือแบคทีเรียสแตฟิโลคอคคัสเข้าแทรก พบมากในผู้สูงอายุที่ใส่ฟันปลอมหลวม คนที่ร่องมุมปากลึก คนที่จัดฟัน ผู้ป่วยเบาหวาน คนที่ใช้ยาพ่นสเตียรอยด์ และคนที่ขาดธาตุเหล็ก วิตามินบี 2 บี 12 หรือโฟเลต

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย ไม่ใช่เริม และไม่ติดต่อทางการจูบแบบเริม แต่จะกลับมาเรื่อย ๆ ถ้าไม่แก้ต้นเหตุ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เมื่อทายาแล้ว 2 สัปดาห์ไม่หาย เป็นซ้ำหลายครั้งต่อปี มีลิ้นเลี่ยนแดงหรือซีดเหนื่อยง่าย (สงสัยโลหิตจาง) หรือมีแผลขาวในปากร่วมด้วย

ปากนกกระจอกมีรายละเอียดการแยกจากเริมอยู่ที่ปากนกกระจอก เกิดจากอะไร

ร้อนในที่ด้านในริมฝีปาก (aphthous ulcer)

ภาพ: Noorus · CC BY-SA 3.0 · ตัดต่อ

ลักษณะ: แผลกลมหรือรีตื้น ๆ ขนาด 2–10 มิลลิเมตร ก้นแผลสีขาวหรือเหลือง ขอบแดงชัด เจ็บมากกว่าขนาดที่เห็น อยู่บนเยื่อบุด้านในริมฝีปาก กระพุ้งแก้ม หรือใต้ลิ้น ไม่อยู่บนผิวด้านนอกของริมฝีปาก ไม่มีตุ่มน้ำนำมาก่อน แผลเล็กหายใน 7–14 วัน แผลใหญ่เกิน 1 เซนติเมตรอาจนาน 2–6 สัปดาห์

สาเหตุ: ยังไม่ทราบแน่ชัด ตัวกระตุ้นที่พบบ่อยคือ กัดปากหรือแปรงฟันกระแทก เครียด อดนอน ช่วงก่อนมีประจำเดือน ยาสีฟันที่มีสารลดแรงตึงผิวโซเดียมลอริลซัลเฟต และการขาดธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 หรือโฟเลต

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตรายและไม่ติดต่อ แต่ถ้าเป็นซ้ำบ่อยมากร่วมกับแผลที่อวัยวะเพศ ตาอักเสบ หรือท้องเสียเรื้อรัง ต้องหาโรคทางระบบ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: แผลเดียวที่ไม่หายใน 3 สัปดาห์ แผลขนาดใหญ่เกิน 1 เซนติเมตร เป็นติดกันจนไม่มีช่วงหาย หรือมีไข้และน้ำหนักลด

ยาทาและวิธีป้ายยาให้ติดแผลอธิบายไว้ในยาทาแผลในปาก ใช้ตัวไหน ทาวันละกี่ครั้ง

ปากแตกจากยารักษาสิวไอโซเตรติโนอิน

ลักษณะ: ริมฝีปากแห้ง ลอก และแตกทั้งปาก เริ่มภายใน 1–2 สัปดาห์หลังเริ่มยา บางคนมุมปากแตกและเลือดออก ปากแห้งเป็นผลข้างเคียงที่พบในผู้ใช้ยาแทบทุกคน

สาเหตุ: ยาไอโซเตรติโนอิน (isotretinoin) ลดการทำงานของต่อมไขมันทั่วร่างกาย ริมฝีปากซึ่งมีชั้นผิวบางจึงแห้งก่อนที่อื่น อาการมากขึ้นตามขนาดยา

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย และดีขึ้นเองภายในไม่กี่สัปดาห์หลังหยุดยา ส่วนใหญ่ไม่ต้องหยุดยาเพราะปากแห้ง

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เมื่อปากแตกจนกินอาหารไม่ได้ มีสะเก็ดเหลืองหรือหนองที่ขอบปาก หรือมีผื่นลอกที่อื่นมาก ให้แจ้งแพทย์ที่สั่งยาเพื่อพิจารณาปรับขนาด

ผลข้างเคียงอื่นของยานี้และการติดตามอยู่ในคู่มือยาไอโซเตรติโนอิน

แพ้ลิปสติก ลิปบาล์ม หรือยาสีฟัน (contact cheilitis)

ลักษณะ: ริมฝีปากทั้งปากแดง แห้ง ลอก คัน หรือแสบ บางครั้งบวมเล็กน้อย ผื่นอาจลามออกนอกขอบปาก มักเป็นหลังเปลี่ยนลิปสติก ลิปบาล์ม ยาสีฟัน หรือน้ำยาบ้วนปาก ภายใน 1–3 วัน แต่บางคนแพ้ของที่ใช้มานานหลายปีได้

สาเหตุ: มีได้ทั้งการระคายเคืองและการแพ้ สารที่พบบ่อย เช่น น้ำหอมและกลิ่นมิ้นต์หรืออบเชย สารกันเสีย สีในลิปสติก ขี้ผึ้งโพรโพลิส สารกันแดดในลิปบาล์ม และนิกเกิลจากการอมปากกาหรือกิ๊บโลหะ

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย แต่จะเป็นซ้ำทุกครั้งที่ใช้สารเดิม การทาลิปบาล์มเพิ่มเพื่อแก้ปากแห้งอาจทำให้แย่ลงถ้าลิปบาล์มนั้นคือต้นเหตุ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: เมื่อหยุดผลิตภัณฑ์ที่สงสัยแล้ว 2–3 สัปดาห์ไม่ดีขึ้น เป็นซ้ำโดยไม่รู้ต้นเหตุ ซึ่งแพทย์อาจทำการทดสอบภูมิแพ้ทางผิวหนังแบบแปะ (patch test) หรือปากบวมร่วมกับหายใจลำบาก ซึ่งต้องไปห้องฉุกเฉิน

กลไกของผื่นแพ้สัมผัสและการหาสารต้นเหตุอยู่ในผื่นภูมิแพ้สัมผัส ส่วนปากบวมแบบเฉียบพลันอ่านได้ที่ปากเจ่อ ปากบวมแบบไหนอันตราย

แผลจากการกัดปาก บาดเจ็บ และถุงน้ำเมือก

ภาพ: Dozenist · CC BY-SA 3.0 · ตัดต่อ

ลักษณะ: แผลจากการกัดหรือกระแทกเป็นแผลรูปร่างไม่สม่ำเสมอตรงจุดที่ฟันโดน เจ็บ และหายใน 7–10 วัน ส่วนถุงน้ำเมือก (mucocele) เป็นตุ่มนูนนุ่ม ใสหรือสีอมฟ้า ขนาด 2–10 มิลลิเมตร ที่ด้านในปากล่าง ไม่เจ็บ แตกแล้วยุบแล้วกลับมาโตใหม่ได้

สาเหตุ: การกัดปากโดยไม่ตั้งใจ นิสัยดูดหรือขบปาก เหล็กจัดฟันหรือฟันบิ่นที่ขูดเยื่อบุ การกินอาหารร้อนจัด ถุงน้ำเมือกเกิดจากท่อต่อมน้ำลายเล็กที่ริมฝีปากฉีกขาดจนน้ำลายรั่วออกมาขังใต้เยื่อบุ

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย แผลกัดหายเองเมื่อเลิกกัด ถุงน้ำเมือกราวครึ่งหนึ่งยุบเองในไม่กี่สัปดาห์

เมื่อไรต้องพบแพทย์หรือทันตแพทย์: เมื่อมีฟันคมหรือเครื่องมือในปากที่ขูดซ้ำ แผลไม่หายใน 2–3 สัปดาห์ หรือถุงน้ำเมือกอยู่เกิน 1–2 เดือนจนรบกวน ซึ่งรักษาด้วยการผ่าตัดเล็กเอาถุงพร้อมต่อมน้ำลายที่เกี่ยวข้องออก

ปากอักเสบเรื้อรังจากแสงแดด (actinic cheilitis)

ลักษณะ: ริมฝีปากล่างแห้ง ลอก เป็นขุยหยาบตลอดเวลาโดยไม่มีช่วงหายสนิท เส้นขอบระหว่างริมฝีปากกับผิวหน้าเลือนไม่คม อาจมีปื้นขาว จุดสีเทาหรือน้ำตาล และสะเก็ดที่หลุดแล้วกลับมาที่เดิม มักเป็นในคนอายุเกิน 40 ปีที่ทำงานกลางแจ้ง

สาเหตุ: แสงอัลตราไวโอเลตสะสมเป็นเวลาหลายปีทำลายเซลล์ผิวของปากล่าง ซึ่งรับแดดตรงกว่าปากบน การสูบบุหรี่เพิ่มความเสี่ยง

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: เป็นภาวะก่อนมะเร็ง (precancerous) บางส่วนเปลี่ยนเป็นมะเร็งผิวหนังชนิดสความัสเซลล์ที่ริมฝีปากได้ จึงไม่ควรปล่อยไว้แม้ไม่เจ็บ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ควรพบแพทย์ผิวหนังเมื่อปากล่างแห้งลอกเรื้อรังเกิน 1–2 เดือน และให้ตรวจโดยเร็วเมื่อมีจุดหนาแข็ง แผลเปิด หรือเลือดออกง่าย แพทย์อาจตัดชิ้นเนื้อตรวจก่อนเลือกการรักษา

ภาวะผิวก่อนมะเร็งจากแสงแดดในตำแหน่งอื่นอธิบายไว้ในผื่นสะเก็ดจากแสงแดด actinic keratosis

แผลที่ริมฝีปากไม่หายเกิน 3 สัปดาห์ (ต้องแยกมะเร็ง)

ลักษณะ: แผลหรือก้อนที่ริมฝีปาก ส่วนใหญ่ปากล่าง ที่อยู่เกิน 3 สัปดาห์ ขอบนูนหนาหรือแข็ง ตกสะเก็ดแล้วหลุดเลือดออกซ้ำ ๆ มักไม่ค่อยเจ็บ บางรายคลำได้ต่อมน้ำเหลืองใต้คางโต

สาเหตุ: ที่ต้องแยกก่อนคือมะเร็งผิวหนังชนิดสความัสเซลล์ (squamous cell carcinoma) ของริมฝีปาก ซึ่งสัมพันธ์กับแดดและบุหรี่ สาเหตุอื่นที่พบได้น้อย เช่น แผลซิฟิลิสระยะแรก (แผลเดียว ขอบแข็ง ไม่เจ็บ) วัณโรคหรือเชื้อราลึก และแผลจากโรคภูมิคุ้มกัน

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ต้องตรวจภายใน 1–2 สัปดาห์ ไม่ควรรอดูต่อ มะเร็งริมฝีปากที่พบตั้งแต่ระยะแรกรักษาด้วยการผ่าตัดได้ผลดี

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ทุกแผลที่ริมฝีปากที่ไม่หายเกิน 3 สัปดาห์ แม้จะไม่เจ็บ แพทย์จะตัดชิ้นเนื้อเล็ก ๆ ส่งตรวจทางพยาธิวิทยาเพื่อยืนยัน

สัญญาณของมะเร็งชนิดนี้ในตำแหน่งอื่นอยู่ในมะเร็งผิวหนังชนิด squamous cell carcinoma

แผลที่ริมฝีปากร่วมกับไข้ ผื่นที่อื่น หรือตาแดง

แผลที่ริมฝีปากบางแบบเป็นแค่ส่วนหนึ่งของโรคทั้งตัว ซึ่งต้องดูมากกว่าปาก

ลักษณะ: ริมฝีปากเป็นแผลพร้อมไข้ ร่วมกับอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น ตุ่มหรือจุดแดงที่ฝ่ามือฝ่าเท้า แผลหลายจุดในปากและเหงือกบวมแดง สะเก็ดสีเหลืองน้ำผึ้งรอบปากและจมูก หรือริมฝีปากเป็นสะเก็ดเลือดดำหนา ตาแดง และผื่นเป็นวงซ้อนคล้ายเป้ายิงธนูตามตัว

สาเหตุ: ในเด็กเล็กที่พบบ่อยคือโรคมือเท้าปาก และการติดเชื้อเริมครั้งแรกในช่องปาก (primary herpetic gingivostomatitis) ซึ่งทำให้มีไข้สูงและแผลเต็มปาก สะเก็ดเหลืองน้ำผึ้งมักเป็นแผลพุพอง (impetigo) ส่วนสะเก็ดเลือดที่ปากพร้อมตาแดงและผื่นเป้ายิงธนู ต้องคิดถึงผื่นแพ้รุนแรงชนิด erythema multiforme หรือกลุ่มอาการสตีเวนส์-จอห์นสัน (Stevens-Johnson syndrome) ซึ่งมักเกิดจากยาหรือเชื้อ

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: เด็กที่เจ็บปากจนไม่ยอมดื่มน้ำเสี่ยงขาดน้ำภายใน 1–2 วัน ส่วนผิวลอกพองร่วมกับแผลในปากและตาหลังเริ่มยาใหม่ภายใน 4–28 วัน เป็นภาวะฉุกเฉิน

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ไปโรงพยาบาลทันทีเมื่อมีแผลที่ปากร่วมกับตาแดงเจ็บ ผิวพองหรือลอก หรือเพิ่งเริ่มยาใหม่ พาเด็กไปพบแพทย์เมื่อปัสสาวะน้อยลง ซึม หรือไข้เกิน 3 วัน

อ่านเพิ่ม: โรคมือเท้าปาก · แผลพุพอง impetigo · ผื่นแพ้ยาและชนิดที่อันตราย

เทียบแผลที่ริมฝีปากแต่ละแบบแบบย่อ

• เริม: เสียวแปลบนำมาก่อน 6–24 ชั่วโมง → ตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มที่ขอบปาก → สะเก็ด → หายใน 7–10 วัน ติดต่อได้

• ปากแห้งแตก: แห้งตึงทั้งปาก ร่องแตกหลายเส้น ไม่มีตุ่มน้ำ ดีขึ้นใน 3–7 วันเมื่อหยุดเลียปาก

• ผื่นจากการเลียปาก: วงแดงลอกรอบปากกว้างเท่าที่ลิ้นถึง

• ปากนกกระจอก: แผลแตกเปื่อยหรือคราบขาวที่มุมปากเท่านั้น

• ร้อนใน: แผลกลมสีขาวเหลืองขอบแดงด้านในปาก เจ็บมาก หายใน 7–14 วัน ไม่ติดต่อ

• แพ้สาร: แดงลอกคันทั้งปาก สัมพันธ์กับผลิตภัณฑ์ใหม่ที่ใช้

• ปากอักเสบจากแสงแดด: ปากล่างลอกเรื้อรังเป็นเดือน ขอบปากเลือน

• แผลที่ต้องตัดชิ้นเนื้อ: อยู่เกิน 3 สัปดาห์ แข็ง เลือดออกง่าย

ดูแลตัวเองเมื่อริมฝีปากเป็นแผล

ไม่ว่าสาเหตุคืออะไร การดูแลต่อไปนี้ช่วยให้แผลหายเร็วขึ้นและไม่ทำให้แย่ลง

1. หยุดเลีย กัด และแกะสะเก็ด สะเก็ดคือฝาปิดแผลตามธรรมชาติ การแกะทำให้แผลหายช้าลงหลายวันและเพิ่มโอกาสติดเชื้อ

2. ทาปิโตรเลียมเจลลี่ (petrolatum) บาง ๆ วันละ 4–6 ครั้งและก่อนนอน สำหรับปากแห้งแตก ปากลอก และแผลกัด เลือกชนิดไม่มีกลิ่น ไม่มีสี ไม่มีเมนทอล การบูร หรือฟีนอล ซึ่งทำให้เย็นสบายแต่ระคายผิวที่แตก

3. ใช้ลิปกันแดด SPF 30 ขึ้นไปเมื่อออกแดด ทาซ้ำทุก 2 ชั่วโมง ช่วยทั้งลดการกำเริบของเริมและป้องกันปากอักเสบจากแสงแดด

4. เปลี่ยนยาสีฟันเป็นชนิดไม่มีโซเดียมลอริลซัลเฟต ถ้าเป็นร้อนในบ่อยหรือสงสัยแพ้ยาสีฟัน และงดผลิตภัณฑ์ริมฝีปากที่เพิ่งเริ่มใช้ไว้ก่อน 2–3 สัปดาห์

5. เลี่ยงอาหารเผ็ดจัด เปรี้ยวจัด เค็มจัด และร้อนจัด จนกว่าแผลจะปิด ใช้หลอดดูดเครื่องดื่มเมื่อแผลอยู่ที่มุมปาก

6. ดื่มน้ำให้พอและเปิดเครื่องเพิ่มความชื้นในห้องแอร์ ถ้าตื่นมาปากแห้งทุกเช้า ซึ่งมักบอกว่าหายใจทางปากตอนนอน

7. ถ้าสงสัยเริม อย่าแตะแผลแล้วไปจับตา ล้างมือหลังทายา และไม่ใช้ผ้าเช็ดหน้า แก้ว หรือลิปร่วมกับคนอื่นจนกว่าสะเก็ดหลุด

ยาที่แพทย์ใช้รักษาแผลที่ริมฝีปาก แยกตามสาเหตุ

ไม่มียาตัวเดียวที่ใช้ได้กับแผลที่ริมฝีปากทุกแบบ การเลือกยาจึงขึ้นกับการวินิจฉัย ด้านล่างคือแนวทางที่แพทย์ผิวหนังใช้บ่อย การเลือกยาและขนาดสำหรับแต่ละคนเป็นของแพทย์ผู้ตรวจ

เริมที่ริมฝีปาก: ยาจะได้ผลมากที่สุดเมื่อเริ่มตั้งแต่ระยะเสียวแปลบ ก่อนตุ่มน้ำขึ้นหรือภายใน 24 ชั่วโมงแรก

• อะไซโคลเวียร์ (acyclovir) ครีม 5% ทาวันละ 5 ครั้ง (ทุก 3–4 ชั่วโมงขณะตื่น) นาน 4–5 วัน ช่วยย่นระยะเวลาได้ราว 0.5–1 วัน

• วาลาไซโคลเวียร์ (valacyclovir) ชนิดกิน 2 กรัม 2 ครั้งห่างกัน 12 ชั่วโมง รวม 1 วัน สำหรับผู้ใหญ่ที่รู้ตัวว่ากำลังจะกำเริบ ได้ผลกว่ายาทา ต้องปรับขนาดในผู้ที่ไตทำงานลดลง

• คนที่กำเริบเกิน 6 ครั้งต่อปี แพทย์อาจให้ยากินขนาดต่ำทุกวันเพื่อป้องกันการกำเริบ เช่น วาลาไซโคลเวียร์ 500 มิลลิกรัม วันละครั้ง แล้วประเมินใหม่ทุก 6–12 เดือน

• ไม่ควรทาครีมสเตียรอยด์บนแผลเริม เพราะอาจทำให้ไวรัสลามและหายช้าลง

ปากแห้งแตกและปากลอก: ปิโตรเลียมเจลลี่วันละ 4–6 ครั้งเป็นการรักษาหลัก ถ้าอักเสบแดงคันมาก แพทย์อาจให้ไฮโดรคอร์ติโซน (hydrocortisone) 1% ชนิดขี้ผึ้ง วันละ 1–2 ครั้ง ไม่เกิน 5–7 วัน แล้วกลับไปใช้สารเคลือบอย่างเดียว ร่องแตกกลางปากที่เป็นซ้ำทุกปีบางรายต้องผ่าตัดเล็กแก้ไข

ปากนกกระจอก: ใช้ยาต้านเชื้อราเป็นหลัก แล้วแก้ต้นเหตุร่วมด้วย

• ยาต้านเชื้อรา ไมโคนาโซล (miconazole) ครีม 2% หรือโคลไตรมาโซล (clotrimazole) ครีม 1% ทาวันละ 2 ครั้ง นาน 1–2 สัปดาห์

• ถ้าอักเสบมาก แพทย์อาจใช้ยาต้านเชื้อราร่วมกับไฮโดรคอร์ติโซน 1% ช่วงสั้น 5–7 วัน

• ถ้ามีสะเก็ดเหลืองจากแบคทีเรีย ใช้มิวพิโรซิน (mupirocin) 2% หรือกรดฟิวซิดิก (fusidic acid) 2% วันละ 3 ครั้ง นาน 5–7 วัน

• แก้ต้นเหตุร่วมด้วย เช่น ปรับหรือทำความสะอาดฟันปลอม ทาปิโตรเลียมเจลลี่ที่มุมปากก่อนนอน และตรวจเลือดหาธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 และน้ำตาลในเลือดเมื่อเป็นซ้ำ

ร้อนในที่ด้านในริมฝีปาก: ใช้ยาชนิดป้ายในปากเป็นหลัก

• ไตรแอมซิโนโลน อะเซโทไนด์ (triamcinolone acetonide) 0.1% ชนิดป้ายในปาก ป้ายบาง ๆ วันละ 2–4 ครั้งหลังอาหารและก่อนนอน จนแผลหาย มักราว 5–7 วัน

• น้ำยาบ้วนปากคลอร์เฮกซิดีน (chlorhexidine) 0.12% อมกลั้วครั้งละ 30 วินาที วันละ 2 ครั้ง ช่วยลดการติดเชื้อซ้ำ

• ผู้ที่เป็นแผลใหญ่หรือเป็นติดกันไม่หยุด แพทย์อาจตรวจเลือดและพิจารณายากินเฉพาะราย

แพ้ลิปสติกหรือยาสีฟัน: หยุดผลิตภัณฑ์ที่สงสัยทั้งหมด ใช้ปิโตรเลียมเจลลี่อย่างเดียว ถ้าอักเสบมากใช้ไฮโดรคอร์ติโซน 1% ไม่เกิน 7 วัน ผู้ที่เป็นซ้ำแพทย์อาจใช้ทาโครลิมัส (tacrolimus) 0.03–0.1% ชนิดขี้ผึ้งซึ่งไม่ทำให้ผิวบาง และส่งทดสอบภูมิแพ้แบบแปะเพื่อหาสารที่ต้องหลีกเลี่ยงถาวร

ปากอักเสบจากแสงแดด: ลิปกันแดดทุกวันเป็นพื้นฐาน การรักษาบริเวณที่ผิดปกติขึ้นกับผลตรวจ เช่น ยาทาฟลูออโรยูราซิล (5-fluorouracil) 5% หรืออิมิควิโมด (imiquimod) 5% ภายใต้การดูแลของแพทย์ การจี้ด้วยความเย็น หรือการผ่าตัดเอาผิวริมฝีปากที่ผิดปกติออก โดยจุดที่หนาแข็งต้องตัดชิ้นเนื้อตรวจก่อนเสมอ

แผลติดเชื้อแบคทีเรีย (สะเก็ดสีเหลืองน้ำผึ้ง): มิวพิโรซิน 2% วันละ 3 ครั้ง นาน 5 วัน ถ้าลามหลายจุดหรือมีไข้ แพทย์จะพิจารณายาปฏิชีวนะชนิดกิน

ควรเลือกยาตามชื่อสารออกฤทธิ์บนฉลาก ไม่ใช่ตามยี่ห้อ และไม่ทาครีมที่ผสมหลายตัวยาโดยไม่รู้ว่าเป็นแผลชนิดไหน

ริมฝีปากเป็นแผลในเด็ก ต่างจากผู้ใหญ่อย่างไร

สาเหตุที่พบบ่อยในเด็กไม่เหมือนผู้ใหญ่

• เด็กอายุ 1–5 ปีที่มีไข้สูง เหงือกบวมแดง แผลหลายจุดในปากและที่ริมฝีปาก: มักเป็นการติดเชื้อเริมครั้งแรก แพทย์อาจให้ยาต้านไวรัสชนิดกินถ้าเริ่มได้ภายใน 3–4 วันแรกของอาการ สิ่งสำคัญที่สุดคือให้ดื่มน้ำได้พอ

• เด็กเล็กที่มีแผลในปากพร้อมจุดแดงหรือตุ่มที่มือ เท้า หรือก้น: มักเป็นโรคมือเท้าปาก หายเองใน 7–10 วัน ต้องหยุดเรียนตามคำแนะนำ

• เด็กวัยเรียนที่มีวงแดงลอกรอบปากในหน้าหนาว: มักเป็นผื่นจากการเลียปาก แก้ด้วยการทาปิโตรเลียมเจลลี่หนา ๆ หลายครั้งต่อวันเพื่อให้ไม่ต้องเลีย

• สะเก็ดสีเหลืองน้ำผึ้งรอบปากและจมูก: มักเป็นแผลพุพองซึ่งติดต่อง่ายในเด็ก

ไม่ควรให้เด็กใช้ยาชาทาในปากเองโดยไม่ได้ปรึกษาแพทย์ และควรพาไปพบแพทย์ทันทีเมื่อเด็กไม่ยอมดื่มน้ำ ปัสสาวะน้อยลง หรือซึมลง

สิ่งที่ไม่ควรทำเมื่อริมฝีปากเป็นแผล

• ไม่แกะสะเก็ดหรือลอกหนังปากที่ยังไม่หลุด

• ไม่ทาครีมสเตียรอยด์บนตุ่มน้ำหรือแผลที่สงสัยว่าเป็นเริม

• ไม่ทายาสีฟัน แอลกอฮอล์ น้ำมะนาว หรือเกลือบนแผล ซึ่งระคายและทำให้แผลลึกขึ้น

• ไม่ทาลิปบาล์มกลิ่นผลไม้ เมนทอล หรือการบูรซ้ำ ๆ เมื่อปากแตก

• ไม่ใช้ยาทาที่ซื้อมาตามคำบอกเล่านานเกิน 2 สัปดาห์โดยไม่ดีขึ้น

• ไม่ปล่อยแผลที่ไม่หายเกิน 3 สัปดาห์ไว้เพราะคิดว่าไม่เจ็บแปลว่าไม่อันตราย

เมื่อไรควรพบแพทย์ และแพทย์จะตรวจอะไร

ควรพบแพทย์ผิวหนังเมื่อมีข้อใดข้อหนึ่ง

• แผลที่ริมฝีปากไม่หายเกิน 3 สัปดาห์ แข็ง นูนหนา หรือเลือดออกง่าย

• ปากล่างแห้งลอกเรื้อรังเกิน 1–2 เดือนในคนที่ตากแดดเป็นประจำ

• เริมกำเริบเกิน 6 ครั้งต่อปี หรือแผลลามใหญ่

• ปากนกกระจอกหรือร้อนในที่เป็นซ้ำบ่อยจนไม่มีช่วงหาย

• มีไข้ ต่อมน้ำเหลืองที่คอโต หรือแผลพร้อมผื่นที่อื่น

• ไปห้องฉุกเฉินทันทีเมื่อปากบวมร่วมกับหายใจลำบาก หรือแผลที่ปากพร้อมตาแดงและผิวพองลอก (โทร 1669)

เมื่อมาพบแพทย์ผิวหนัง แพทย์จะดูตำแหน่งและหน้าตาของแผล ถามถึงลิปสติก ยาสีฟัน ยาที่ใช้ งานกลางแจ้ง และการสูบบุหรี่ ส่วนใหญ่วินิจฉัยได้จากการตรวจร่างกาย ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นเริมอาจขูดแผลส่งตรวจหาเชื้อ ถ้าสงสัยเชื้อราที่มุมปากอาจขูดผิวส่องกล้อง ถ้าสงสัยแพ้สารจะทดสอบภูมิแพ้แบบแปะ และถ้าแผลเรื้อรังหรือแข็งจะตัดชิ้นเนื้อเล็ก ๆ ส่งตรวจ

สรุปสั้น ๆ

• ดูตำแหน่งก่อน: ขอบปากที่มีตุ่มน้ำกลุ่มมักเป็นเริม มุมปากมักเป็นปากนกกระจอก ด้านในปากมักเป็นร้อนใน ทั้งปากแห้งแตกมักเป็นปากแห้งหรือแพ้สาร

• เริมใช้ยาต้านไวรัสตั้งแต่ระยะเสียวแปลบ เช่น อะไซโคลเวียร์ 5% วันละ 5 ครั้ง 4–5 วัน และไม่ควรทาสเตียรอยด์บนแผลเริม

• ปากแห้งแตกดีขึ้นใน 3–7 วันด้วยการหยุดเลียปากและทาปิโตรเลียมเจลลี่วันละ 4–6 ครั้ง

• ปากนกกระจอกใช้ยาต้านเชื้อรา 1–2 สัปดาห์ ร้อนในใช้ไตรแอมซิโนโลน 0.1% ป้ายในปากวันละ 2–4 ครั้ง

• ลิปกันแดด SPF 30 ขึ้นไปช่วยลดเริมกำเริบและป้องกันปากอักเสบจากแสงแดด

• แผลที่ริมฝีปากที่ไม่หายเกิน 3 สัปดาห์ แข็ง หรือเลือดออกง่าย ต้องให้แพทย์ตรวจและอาจตัดชิ้นเนื้อ

คำถามที่พบบ่อยเรื่องริมฝีปากเป็นแผล

เป็นแผลตรงริมฝีปากเกิดจากอะไร

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือปากแห้งแตกจากอากาศเย็นหรือการเลียปาก เริมที่ปากซึ่งเป็นตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มที่ขอบปาก ปากนกกระจอกที่มุมปาก ร้อนในที่ด้านในริมฝีปาก และการแพ้ลิปสติกหรือยาสีฟัน สาเหตุที่พบน้อยแต่สำคัญคือปากอักเสบเรื้อรังจากแสงแดดและมะเร็งผิวหนังที่ริมฝีปาก ซึ่งมักเป็นแผลที่ปากล่างที่อยู่เกิน 3 สัปดาห์ การดูว่าแผลอยู่ตรงไหน มีตุ่มน้ำนำมาก่อนหรือไม่ และเป็นนานเท่าไร ช่วยแยกสาเหตุได้มาก

เป็นแผลที่ริมฝีปาก ทำไงให้หาย

เริ่มจากหยุดเลีย กัด และแกะสะเก็ด ทาปิโตรเลียมเจลลี่ชนิดไม่มีกลิ่นวันละ 4–6 ครั้ง เลี่ยงอาหารเผ็ดเปรี้ยวจัด และงดลิปสติกหรือลิปบาล์มที่เพิ่งเริ่มใช้ จากนั้นใช้ยาให้ตรงสาเหตุ เริมใช้ยาต้านไวรัส ปากนกกระจอกใช้ยาต้านเชื้อรา ร้อนในใช้ยาสเตียรอยด์ชนิดป้ายในปาก ถ้าดูแลแล้ว 2 สัปดาห์ไม่ดีขึ้น หรือแผลอยู่เกิน 3 สัปดาห์ ควรให้แพทย์ตรวจว่าเป็นอะไรแน่

ริมฝีปากเป็นแผล ใช้อะไรทา

ขึ้นกับชนิดแผล ปากแห้งแตกหรือแผลกัดใช้ปิโตรเลียมเจลลี่ เริมใช้ครีมอะไซโคลเวียร์ 5% วันละ 5 ครั้ง นาน 4–5 วัน โดยเริ่มตั้งแต่รู้สึกเสียวแปลบ ปากนกกระจอกใช้ครีมไมโคนาโซล 2% หรือโคลไตรมาโซล 1% วันละ 2 ครั้ง 1–2 สัปดาห์ ร้อนในที่ด้านในปากใช้ไตรแอมซิโนโลน 0.1% ชนิดป้ายในปาก วันละ 2–4 ครั้ง แผลที่มีสะเก็ดเหลืองใช้มิวพิโรซิน 2% ไม่ควรทาครีมสเตียรอยด์บนแผลที่อาจเป็นเริม

ริมฝีปากเป็นแผล กี่วันหาย

เริมหายใน 7–10 วัน ร้อนในขนาดเล็กหายใน 7–14 วัน ปากแห้งแตกดีขึ้นใน 3–7 วันเมื่อหยุดเลียปากและทาสารเคลือบสม่ำเสมอ ปากนกกระจอกดีขึ้นใน 1–2 สัปดาห์เมื่อใช้ยาต้านเชื้อรา แผลกัดหายใน 7–10 วัน แผลที่ไม่หายภายใน 3 สัปดาห์ไม่ใช่เรื่องปกติของโรคเหล่านี้ และควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุอื่น รวมถึงการตัดชิ้นเนื้อถ้าแผลแข็งหรือเลือดออกง่าย

ขอบปากแห้งเป็นแผล เกิดจากอะไร

ขอบปากที่แห้ง แตก และเป็นแผล มักเกิดจากการเลียปากซ้ำ ๆ ในอากาศแห้ง ซึ่งทำให้เกิดวงผื่นแดงลอกรอบปาก รองลงมาคือการแพ้ลิปบาล์ม ลิปสติก หรือยาสีฟัน และผลข้างเคียงจากยารักษาสิวไอโซเตรติโนอิน ถ้าเป็นตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มแล้วแตก น่าจะเป็นเริม ถ้าเป็นที่ปากล่างเรื้อรังในคนที่ตากแดดมาก ขอบปากเลือน ควรให้แพทย์ผิวหนังตรวจเพื่อแยกปากอักเสบจากแสงแดด

มุมปากลอกเป็นคราบขาว แก้ยังไง

คราบขาวที่มุมปากร่วมกับผิวแตกเปื่อยมักเป็นปากนกกระจอกที่มีเชื้อราแคนดิดาแทรก ให้ทาครีมไมโคนาโซล 2% หรือโคลไตรมาโซล 1% วันละ 2 ครั้ง นาน 1–2 สัปดาห์ ทาปิโตรเลียมเจลลี่ที่มุมปากก่อนนอนเพื่อกันน้ำลายขัง และทำความสะอาดฟันปลอมทุกคืน ถ้าเป็นซ้ำบ่อย ควรตรวจเลือดหาภาวะขาดธาตุเหล็กหรือวิตามินบี 12 และเบาหวาน ถ้าคราบขาวอยู่บนริมฝีปากล่างแล้วขูดไม่ออก ควรให้แพทย์ตรวจ

อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง: เริมที่ปาก · ปากแห้งลอก ปากแห้งแตก · ปากนกกระจอก · ยาทาแผลในปาก · ปากเจ่อ ปากบวม · ริมฝีปากดำ · โรคผิวหนังอื่น ๆ ดูได้ที่รวมบทความโรคผิวหนัง

บทความนี้ให้ข้อมูลทางการแพทย์ทั่วไป และไม่ใช้แทนการตรวจวินิจฉัยโดยแพทย์ การเลือกยาและขนาดยาขึ้นกับแพทย์ผู้ตรวจ

บทความโดย นพ.ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง · ตรวจทานล่าสุด 10 พฤศจิกายน 2569

ภาพ: WizardOfOz · CC BY-SA 4.0 · ตัดต่อ