ผื่นกุหลาบ เกิดจากอะไร ติดต่อไหม กี่สัปดาห์ถึงหาย
ผื่นกุหลาบ (pityriasis rosea หรือ ปิติยาสิส โรซีอา) คือผื่นผิวหนังอักเสบชนิดหายเองได้ เริ่มจากผื่นวงรีสีชมพูขนาดใหญ่หนึ่งวงที่ลำตัว เรียกว่า "ผื่นแม่" (herald patch) แล้วภายใน 1–2 สัปดาห์มีผื่นวงรีเล็ก ๆ ขึ้นตามมาเรียงตัวเป็นแนวคล้ายกิ่งต้นคริสต์มาสที่หลัง ผื่นจะค่อย ๆ จางไปเองใน 6–8 สัปดาห์ บางรายนานถึง 12 สัปดาห์ และไม่ใช่โรคติดต่อร้ายแรง
ผื่นกุหลาบพบบ่อยในช่วงอายุ 10–35 ปี พบได้ทั้งผู้ชายและผู้หญิง แม้ส่วนใหญ่ไม่อันตราย แต่มีอยู่สามสถานการณ์ที่แพทย์ผิวหนังให้ความสำคัญเป็นพิเศษ คือ ผื่นที่หน้าตาคล้ายผื่นซิฟิลิสระยะที่ 2 ผื่นที่เกิดระหว่างตั้งครรภ์ และผื่นคล้ายผื่นกุหลาบที่เกิดจากยา บทความนี้อธิบายลักษณะผื่นแต่ละแบบ วิธีแยกจากโรคที่หน้าตาคล้ายกัน ยาที่แพทย์ใช้ ขนาดยา และระยะเวลาที่ผื่นจะหาย
ผื่นกุหลาบเกิดจากอะไร
ผื่นกุหลาบยังไม่ทราบสาเหตุแน่ชัด แต่หลักฐานปัจจุบันชี้ว่าเกี่ยวข้องกับการ "ตื่นตัวขึ้นใหม่" ของไวรัสเริมชนิดที่ 6 และ 7 (human herpesvirus 6 และ 7 หรือ HHV-6/HHV-7) ซึ่งคนส่วนใหญ่เคยติดมาตั้งแต่วัยเด็กโดยไม่รู้ตัว ไวรัสกลุ่มนี้ไม่ใช่ตัวเดียวกับเริมที่ปากหรือเริมที่อวัยวะเพศ
ช่วงที่พบบ่อย: ช่วงเปลี่ยนฤดู ฤดูฝน และหน้าหนาว พบเป็นกลุ่มเล็ก ๆ ในบางช่วงเวลา
ปัจจัยกระตุ้นที่พบร่วม: ร่างกายอ่อนเพลีย พักผ่อนน้อย เครียด หรือเพิ่งเป็นหวัด เจ็บคอ ก่อนผื่นขึ้น
ประมาณ 5% ของผู้ป่วย มีอาการนำคล้ายหวัดก่อนผื่นขึ้น เช่น ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย เจ็บคอ ไข้ต่ำ ๆ
ไม่ได้เกิดจากเชื้อรา จึงทายาฆ่าเชื้อราแล้วไม่หาย
ไม่ได้เกิดจากความสกปรก อาหาร หรือการแพ้ของแสลง
ส่วนน้อยของผู้ป่วยมีผื่นที่หน้าตาเหมือนผื่นกุหลาบทุกอย่าง แต่สาเหตุจริงคือยาหรือวัคซีน ซึ่งแพทย์จัดเป็นอีกกลุ่มหนึ่งและดูแลต่างกัน (ดูหัวข้อผื่นคล้ายผื่นกุหลาบจากยาและวัคซีนด้านล่าง)
อาการผื่นกุหลาบ ลำดับตั้งแต่วันแรกจนผื่นจาง
อาการผื่นกุหลาบดำเนินไปเป็นลำดับที่ค่อนข้างชัด ซึ่งเป็นเบาะแสสำคัญที่สุดในการวินิจฉัย
วันที่ 1: ผื่นแม่ขึ้นหนึ่งวงที่ลำตัว ต้นแขน หรือคอ ผู้ป่วยมักคิดว่าเป็นกลากเพราะเป็นวงมีขุย
วันที่ 7–14: ผื่นลูกขนาด 0.5–1.5 เซนติเมตรขึ้นตามมาเป็นชุด ส่วนใหญ่ที่หลัง หน้าอก ท้อง และต้นแขนต้นขา
สัปดาห์ที่ 2–3: ผื่นลูกยังขึ้นใหม่ได้เรื่อย ๆ ระยะนี้มักคันมากที่สุด
สัปดาห์ที่ 4–6: ผื่นหยุดขึ้นใหม่ สีจางลง ขุยลดลง
สัปดาห์ที่ 6–8: ผื่นส่วนใหญ่หายไป บางรายเหลือรอยดำหรือรอยขาวจาง ๆ ซึ่งค่อย ๆ จางต่ออีกหลายเดือน
ประมาณ 1 ใน 5 ราย ผื่นอยู่นานกว่า 12 สัปดาห์ ถ้านานเกิน 3 เดือนควรให้แพทย์ตรวจซ้ำ
ผู้ป่วยประมาณครึ่งหนึ่งคัน ตั้งแต่คันเล็กน้อยจนคันมากจนนอนไม่หลับ ความคันมักแย่ลงหลังอาบน้ำร้อน ออกกำลังกายจนเหงื่อออก หรือใส่เสื้อผ้าเนื้อหยาบ
ผื่นแม่ (herald patch) หน้าตาเป็นอย่างไร
ลักษณะ: ผื่นวงรีหรือวงกลมหนึ่งวง ขนาดประมาณ 2–10 เซนติเมตร ส่วนใหญ่ 2–5 เซนติเมตร สีชมพูอมส้มคล้ายสีปลาแซลมอน ขอบนูนเล็กน้อย มีขุยบาง ๆ เรียงเป็นวงอยู่ด้านในขอบ (collarette scale) ตรงกลางวงมักจางกว่าขอบ
สาเหตุ: เป็นจุดแรกที่ผิวหนังตอบสนองต่อการตื่นตัวของไวรัส พบได้ในผู้ป่วยราว 50–90%
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย แต่เป็นระยะที่ถูกวินิจฉัยผิดเป็นกลากบ่อยที่สุด ถ้าทายาสเตียรอยด์ผสมยาฆ่าเชื้อราแล้วผื่นลูกขึ้นตามมา ผู้ป่วยมักเข้าใจผิดว่ายาทำให้ผื่นลาม
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นกลากหรือผื่นกุหลาบ แพทย์ตรวจขุยหาเชื้อราด้วยกล้องจุลทรรศน์ (KOH) ได้ในไม่กี่นาที ไม่ควรเดาแล้วทายาไปเรื่อย ๆ ดูความแตกต่างเพิ่มเติมได้ที่บทความ กลาก เกิดจากอะไร
ผื่นลูกแนวต้นคริสต์มาส (secondary eruption)
ลักษณะ: ผื่นวงรีเล็ก ๆ ขนาด 0.5–1.5 เซนติเมตร จำนวนหลายสิบถึงหลายร้อยวง แกนยาวของวงรีเรียงตามแนวรอยย่นของผิว ที่หลังจึงเห็นเป็นรูปตัววีคว่ำคล้ายกิ่งต้นคริสต์มาส (Christmas tree pattern) แต่ละวงมีขุยละเอียดด้านในขอบเหมือนผื่นแม่ แต่เล็กกว่า
สาเหตุ: เป็นระยะที่ผื่นกระจายทั่วลำตัวตามหลังผื่นแม่ ส่วนใหญ่ไม่ขึ้นที่หน้า ฝ่ามือ และฝ่าเท้า
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตราย แต่ถ้าคันมาก รบกวนการนอนหรือการทำงาน ควรรักษาตามอาการ
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ถ้ามีผื่นที่ฝ่ามือหรือฝ่าเท้า มีแผลในปาก ผมร่วงเป็นหย่อม หรือต่อมน้ำเหลืองโตหลายตำแหน่ง ต้องตรวจเลือดแยกซิฟิลิสระยะที่ 2 เสมอ เพราะสองโรคนี้หน้าตาคล้ายกันมาก
ผื่นกุหลาบแบบไม่ทั่วไป: ไม่มีผื่นแม่ หรือขึ้นที่หน้า แขน ขา ข้อพับ
ลักษณะ: ราว 10–50% ของผู้ป่วยไม่เห็นผื่นแม่เลย บางรายมีผื่นเพียงไม่กี่วง บางรายผื่นขึ้นมากที่หน้า คอ รักแร้ ขาหนีบ และแขนขา แทนที่จะขึ้นที่ลำตัว เรียกว่าผื่นกุหลาบชนิดกลับด้าน (inverse pityriasis rosea) บางรายผื่นขึ้นข้างเดียวของร่างกาย หรือมีผื่นวงใหญ่มากผิดปกติ
สาเหตุ: เป็นโรคเดียวกัน แต่ร่างกายแต่ละคนตอบสนองต่างกัน
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่ได้รุนแรงกว่าแบบทั่วไป แต่วินิจฉัยยากกว่ามาก และมีโอกาสสับสนกับโรคอื่นสูง
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ควรพบแพทย์ทุกรายที่ผื่นไม่เป็นไปตามลำดับปกติ เพราะต้องแยกผื่นแพ้ยา ซิฟิลิส สะเก็ดเงิน และผื่นภูมิแพ้ผิวหนังก่อน
ผื่นกุหลาบแบบตุ่มนูน ตุ่มน้ำ หรือจุดเลือด
ลักษณะ: แทนที่จะเป็นวงรีแบนมีขุย ผื่นเป็นตุ่มนูนเล็ก ๆ ขนาด 1–5 มิลลิเมตร (papular) ตุ่มน้ำใส (vesicular) หรือจุดเลือดสีม่วงแดง (purpuric) บางรายมีจุดแดงหรือแผลตื้นในช่องปาก
สาเหตุ: แบบตุ่มนูนพบบ่อยในเด็กเล็ก หญิงตั้งครรภ์ และคนผิวคล้ำ
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ตัวผื่นเองยังหายเองได้ แต่หน้าตาคล้ายโรคอื่นมาก เช่น ผื่นแพ้ยา อีสุกอีใส หรือหลอดเลือดอักเสบ
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ควรพบแพทย์ทุกราย โดยเฉพาะถ้ามีตุ่มน้ำ จุดเลือด แผลในปาก ไข้ หรือรู้สึกไม่สบายทั่วตัว
ผื่นกุหลาบในเด็ก
ลักษณะ: เด็กโตและวัยรุ่นมักเป็นแบบทั่วไป ส่วนเด็กเล็กมีโอกาสเป็นแบบตุ่มนูน และผื่นขึ้นที่หน้า แขน ขา มากกว่าผู้ใหญ่
สาเหตุ: เหมือนในผู้ใหญ่ เด็กไม่ได้ติดผื่นกุหลาบจากเพื่อนที่โรงเรียน
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ส่วนใหญ่ไม่รุนแรงและหายเองใน 6–8 สัปดาห์ เด็กไปโรงเรียนได้ตามปกติ ไม่ต้องแยกตัว
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ถ้าเด็กมีไข้ ซึม กินได้น้อย มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า หรือผื่นเป็นตุ่มน้ำ ยาแก้คันและยาทาสเตียรอยด์ในเด็กต้องให้แพทย์กำหนดขนาดตามน้ำหนักตัว และอย่าสับสนกับ "ไข้หัดกุหลาบ" ในทารก ซึ่งเป็นคนละโรคกัน (ดูในคำถามที่พบบ่อย)
ผื่นกุหลาบระหว่างตั้งครรภ์
ลักษณะ: หน้าตาเหมือนผื่นกุหลาบทั่วไป บางรายเป็นแบบตุ่มนูนและผื่นขึ้นมากกว่าปกติ
สาเหตุ: การตั้งครรภ์ทำให้ไวรัส HHV-6/HHV-7 ตื่นตัวได้ง่ายขึ้น
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: เป็นสถานการณ์เดียวของผื่นกุหลาบที่ต้องใส่ใจมากกว่าปกติ งานวิจัยบางชิ้นพบความเสี่ยงแท้งบุตรหรือคลอดก่อนกำหนดสูงขึ้น โดยเฉพาะเมื่อผื่นขึ้นในช่วง 15 สัปดาห์แรกของการตั้งครรภ์ และผื่นขึ้นทั่วตัวมาก แม้ผู้ตั้งครรภ์ที่เป็นผื่นกุหลาบส่วนใหญ่คลอดบุตรได้ตามปกติ
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ผู้ตั้งครรภ์ที่สงสัยผื่นกุหลาบ ควรพบแพทย์เพื่อยืนยันการวินิจฉัย ตรวจเลือดแยกซิฟิลิส และต้องแจ้งสูติแพทย์ที่ฝากครรภ์ทุกครั้ง เพื่อพิจารณาติดตามครรภ์ใกล้ชิดขึ้น การเลือกใช้ยาระหว่างตั้งครรภ์ต้องให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินใจเท่านั้น
ผื่นคล้ายผื่นกุหลาบจากยาและวัคซีน
ลักษณะ: ผื่นวงรีสีชมพูมีขุยกระจายตามลำตัวเหมือนผื่นกุหลาบ แต่มักไม่มีผื่นแม่ ผื่นมีสีแดงคล้ำหรือม่วงมากกว่า คันมากกว่า และอาจขึ้นที่หน้าและแขนขา
สาเหตุ: เกิดหลังเริ่มยาบางชนิด เช่น ยาลดความดันกลุ่ม ACE inhibitor (เช่น captopril) ยาแก้ปวดลดอักเสบกลุ่ม NSAIDs ยารักษาสิวไอโซเทรทิโนอิน (isotretinoin) ยาเมโทรนิดาโซล (metronidazole) และยามุ่งเป้าบางชนิด รวมถึงมีรายงานหลังฉีดวัคซีนบางชนิด เช่น วัคซีนไข้หวัดใหญ่และวัคซีนโควิด-19
ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: มักไม่อันตราย และผื่นยุบเร็วขึ้นเมื่อหยุดยาที่เป็นต้นเหตุ ต่างจากผื่นแพ้ยารุนแรงที่มีไข้ ผิวลอก หรือแผลในปาก
เมื่อไรต้องพบแพทย์: ถ้าผื่นขึ้นภายในไม่กี่สัปดาห์หลังเริ่มยาใหม่ ให้นำยาทุกตัวไปให้แพทย์ดู ห้ามหยุดยาโรคประจำตัวเอง และถ้ามีไข้ ผิวพอง หรือแผลในปาก ให้ไปโรงพยาบาลทันที อ่านเพิ่มเติมเรื่อง ผื่นแพ้ยา
ผื่นกุหลาบ ติดต่อไหม
ผื่นกุหลาบไม่ถือเป็นโรคติดต่อในทางปฏิบัติ ไม่ต้องแยกห้อง ไม่ต้องหยุดเรียนหรือหยุดงาน และไม่ต้องแยกของใช้ แม้จะเกี่ยวข้องกับไวรัส แต่ไวรัสกลุ่มนี้คนส่วนใหญ่มีอยู่ในร่างกายแล้วตั้งแต่เด็ก ผื่นจึงเกิดจากการตื่นตัวของไวรัสในตัวเอง ไม่ใช่การรับเชื้อใหม่จากคนรอบข้าง
คนในบ้านเดียวกันเป็นพร้อมกันได้แต่พบน้อย
ผื่นกุหลาบไม่ใช่โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
ว่ายน้ำ ออกกำลังกาย ได้ตามปกติ แต่ควรอาบน้ำเย็นหลังเหงื่อออกเพื่อลดความคัน
ผื่นกุหลาบ อันตรายไหม
ในผู้ป่วยส่วนใหญ่ ผื่นกุหลาบไม่อันตราย ไม่ลามไปอวัยวะภายใน และหายเองโดยไม่เป็นแผลเป็น ประมาณ 2–3% กลับเป็นซ้ำได้ในภายหลัง สิ่งที่ทำให้ผื่นกุหลาบ "ดูเหมือนอันตราย" มักมาจากสามเรื่องนี้
วินิจฉัยผิดโรค: ผื่นที่จริง ๆ เป็นซิฟิลิสระยะที่ 2 ถูกเข้าใจว่าเป็นผื่นกุหลาบ แล้วไม่ได้รับการรักษา
การตั้งครรภ์: ต้องแจ้งสูติแพทย์ตามที่อธิบายด้านบน
ทายาเองผิดชนิด: ทายาสเตียรอยด์แรงทั่วตัวเป็นเวลานาน หรือกินยาสเตียรอยด์เอง ทำให้ผิวบาง ผื่นกลับเป็นซ้ำ และกลบอาการของโรคอื่น
ผื่นกุหลาบ กี่สัปดาห์หาย
ผื่นกุหลาบส่วนใหญ่หายเองภายใน 6–8 สัปดาห์นับจากวันที่ผื่นแม่ขึ้น บางรายใช้เวลา 10–12 สัปดาห์ และส่วนน้อยนานถึง 5 เดือน
ระยะเวลาไม่ได้บอกความรุนแรง ผื่นที่ขึ้นมากไม่จำเป็นต้องหายช้ากว่า
รอยดำหรือรอยขาวหลังผื่นหาย ไม่ใช่ผื่นที่ยังไม่หาย และไม่ต้องทายาต่อ
ถ้าผื่นยังขึ้นใหม่หลัง 8 สัปดาห์ หรืออยู่นานเกิน 12 สัปดาห์ ควรให้แพทย์ประเมินใหม่ เพราะอาจไม่ใช่ผื่นกุหลาบ เช่น สะเก็ดเงิน หรือผื่น pityriasis lichenoides ซึ่งเป็นได้เป็นเดือนถึงเป็นปี
แยกผื่นกุหลาบจากโรคที่หน้าตาคล้ายกัน
หัวใจของการดูแลผื่นกุหลาบคือการแยกให้ได้ว่าไม่ใช่โรคอื่น ซึ่งรักษาต่างกันโดยสิ้นเชิง
ซิฟิลิสระยะที่ 2: ผื่นวงรีสีแดงอมน้ำตาลที่ลำตัวเหมือนกัน แต่มักไม่มีผื่นแม่ มักมีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า ไม่ค่อยคัน อาจมีแผลในปาก ผมร่วงเป็นหย่อม ต่อมน้ำเหลืองโต และมีประวัติแผลที่อวัยวะเพศในช่วง 2–6 เดือนก่อน ต้องตรวจเลือด (VDRL/RPR ร่วมกับ TPHA) ดูเพิ่มเติมที่ ผื่นซิฟิลิสระยะที่ 2
กลาก (tinea corporis): วงแหวนขอบนูนชัด ขุยอยู่ที่ขอบด้านนอก คันมาก มักมีไม่กี่วงและค่อย ๆ ขยายออก ไม่ขึ้นเป็นชุดแนวต้นคริสต์มาส ตรวจขุยพบเชื้อรา
สะเก็ดเงินชนิดหยดน้ำ (guttate psoriasis): ตุ่มแดงกลมเล็ก 2–10 มิลลิเมตร ขุยหนาสีขาวเงิน มักขึ้นหลังเจ็บคอจากเชื้อแบคทีเรีย 2–3 สัปดาห์ ไม่มีผื่นแม่ อ่านเพิ่มเติมเรื่อง สะเก็ดเงิน
ผื่นแพ้ยา: ผื่นขึ้นหลังเริ่มยาใหม่ ผื่นแดงกระจายเร็ว คันมาก อาจมีไข้
ผื่นรูปเหรียญ (nummular eczema): วงกลมเท่าเหรียญ ผิวเยิ้มหรือเป็นสะเก็ด คันมาก ที่แขนขามากกว่าลำตัว ดูเพิ่มเติมที่ ผื่นรูปเหรียญ
เกลื้อน: ดวงสีขาวหรือน้ำตาลขุยละเอียดที่หลังและหน้าอก ไม่ค่อยคัน เป็นเรื้อรังและกลับเป็นซ้ำทุกหน้าร้อน
ผื่นจากการติดเชื้อเอชไอวีระยะเฉียบพลัน: ผื่นแดงทั่วตัวร่วมกับไข้ เจ็บคอ ต่อมน้ำเหลืองโต ภายใน 2–4 สัปดาห์หลังมีความเสี่ยง
แพทย์วินิจฉัยผื่นกุหลาบอย่างไร
ผื่นกุหลาบวินิจฉัยจากลักษณะผื่นและลำดับการเกิดเป็นหลัก ไม่มีการตรวจเลือดที่ยืนยันโรคได้โดยตรง แพทย์จะเลือกตรวจเพิ่มเฉพาะเมื่อจำเป็น
ตรวจขุยหาเชื้อรา (KOH): เมื่อยังมีแค่ผื่นแม่ หรือหน้าตาคล้ายกลาก ใช้เวลาไม่กี่นาที
ตรวจเลือดซิฟิลิส (VDRL/RPR และ TPHA): เมื่อไม่มีผื่นแม่ มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า มีปัจจัยเสี่ยงทางเพศสัมพันธ์ หรือกำลังตั้งครรภ์
ตรวจเลือดเอชไอวี: เมื่อมีความเสี่ยงในช่วง 1–3 เดือนที่ผ่านมา
ตัดชิ้นเนื้อตรวจ (skin biopsy): เมื่อผื่นไม่เป็นไปตามลำดับปกติ อยู่นานเกิน 12 สัปดาห์ หรือสงสัยโรคอื่น
ทบทวนยาที่ใช้: ทุกตัวที่เริ่มใช้ในช่วง 2 เดือนก่อนผื่นขึ้น รวมถึงวัคซีนที่เพิ่งฉีด
การรักษาผื่นกุหลาบ: ยาที่แพทย์ใช้
ผื่นกุหลาบหายเองได้ เป้าหมายของการรักษาจึงเป็นการลดความคัน ลดการอักเสบ และในบางรายช่วยย่นระยะเวลาของผื่น ยาที่แพทย์ผิวหนังใช้บ่อยมีดังนี้
มอยส์เจอไรเซอร์และครีมกันผิวแห้ง: ครีมหรือโลชั่นสูตรไม่มีน้ำหอม ทาวันละ 2 ครั้งและหลังอาบน้ำทุกครั้ง ใช้ตลอดช่วงที่ผื่นยังอยู่ ช่วยลดขุยและความคันในทุกราย
ยาแก้แพ้ชนิดไม่ง่วง เซทิริซีน (cetirizine) 10 มิลลิกรัม หรือ ลอราทาดีน (loratadine) 10 มิลลิกรัม กินวันละ 1 ครั้ง ในผู้ใหญ่ ใช้ช่วงที่คัน มักต่อเนื่อง 1–4 สัปดาห์ ถ้าคันจนนอนไม่หลับ แพทย์อาจให้ยาชนิดที่ทำให้ง่วงก่อนนอนแทน ในเด็กขนาดยาคิดตามน้ำหนักตัว
ยาทาสเตียรอยด์ความแรงปานกลาง เช่น ไตรแอมซิโนโลน อะซิโทไนด์ (triamcinolone acetonide) 0.1% ทาวันละ 2 ครั้ง หรือ โมเมทาโซน ฟูโรเอต (mometasone furoate) 0.1% ทาวันละ 1 ครั้ง เฉพาะวงที่คันมาก ไม่เกิน 2 สัปดาห์ต่อรอบ ไม่ทาที่หน้า ข้อพับ และขาหนีบโดยไม่ได้ปรึกษาแพทย์ ได้ผลคือคันลดลงภายใน 3–7 วัน
ยาต้านไวรัสอะไซโคลเวียร์ (acyclovir) 800 มิลลิกรัม วันละ 5 ครั้ง นาน 7 วัน: มีหลักฐานระดับปานกลางว่าช่วยให้ผื่นยุบเร็วขึ้นและลดความคัน โดยเฉพาะเมื่อเริ่มในสัปดาห์แรกของผื่น แพทย์พิจารณาใช้ในผู้ที่ผื่นขึ้นมาก คันมาก หรือมีอาการทั่วตัว ต้องปรับขนาดในผู้ที่ไตทำงานลดลง ไม่ใช่ยาที่ทุกคนต้องได้
การฉายแสงอัลตราไวโอเลตบีช่วงคลื่นแคบ (narrowband UVB): สำหรับผู้ที่คันมากหรือผื่นอยู่นาน ฉายสัปดาห์ละ 2–3 ครั้ง ต่อเนื่อง 2–4 สัปดาห์ ทำได้ในโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาลที่มีเครื่องฉายแสง แพทย์จะแนะนำส่งต่อเมื่อจำเป็น
สิ่งที่แพทย์ไม่แนะนำเป็นประจำ: ยาสเตียรอยด์ชนิดกิน เพราะอาจทำให้ผื่นอยู่นานขึ้นหรือกลับเป็นซ้ำหลังหยุดยา และยาฆ่าเชื้อราชนิดทาหรือกิน เพราะผื่นกุหลาบไม่ได้เกิดจากเชื้อรา ส่วนยาปฏิชีวนะ เช่น erythromycin ผลการศึกษายังขัดแย้งกัน จึงไม่ใช้เป็นมาตรฐาน
อะไรบอกว่าการรักษาได้ผล: คันลดลงภายใน 1 สัปดาห์ ไม่มีผื่นใหม่ขึ้นเพิ่มหลังสัปดาห์ที่ 3–4 และผื่นจางลงเรื่อย ๆ ถ้าทำครบแล้วยังคันมาก หรือผื่นยังขึ้นใหม่ ควรกลับไปให้แพทย์ประเมินซ้ำ การเลือกยา ขนาดยา และระยะเวลาใช้ยาเป็นการตัดสินใจของแพทย์ผู้ตรวจ
ดูแลตัวเองระหว่างรอผื่นกุหลาบหาย
อาบน้ำอุ่นหรือน้ำเย็น ไม่เกิน 10 นาที น้ำร้อนทำให้คันมากขึ้นและผื่นแดงชัดขึ้น
ใช้สบู่อ่อนโยน ไม่ขัดถูผิว ไม่ใช้ใยขัดตัวหรือสครับ
ทาครีมบำรุงภายใน 3 นาทีหลังอาบน้ำ ขณะผิวยังหมาด ๆ
ใส่เสื้อผ้าฝ้ายหลวม ๆ หลีกเลี่ยงผ้าเนื้อหยาบหรือขนสัตว์
หลีกเลี่ยงการออกกำลังกายหนักจนเหงื่อท่วม ในช่วง 2–3 สัปดาห์แรก ถ้าออกกำลังกายแล้วให้อาบน้ำเย็นทันที
ไม่เกา ตัดเล็บให้สั้น ใช้ผ้าเย็นประคบแทนเมื่อคัน
ไม่ต้องงดอาหารชนิดใด ผื่นกุหลาบไม่เกี่ยวกับของแสลง
รอยดำ รอยขาว หลังผื่นกุหลาบหาย
ในคนเอเชียและคนผิวคล้ำ ผื่นกุหลาบมักทิ้งรอยไว้หลังผื่นยุบ
รอยดำ (post-inflammatory hyperpigmentation): พบบ่อยในผู้ที่เกาหรือผื่นอักเสบมาก ค่อย ๆ จางใน 3–6 เดือน บางรายนานถึง 1 ปี
รอยขาว (post-inflammatory hypopigmentation): เป็นดวงจางกว่าสีผิวรอบข้าง มักคืนสีภายในหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน และไม่ใช่โรคด่างขาว
วิธีช่วยให้รอยจางเร็วขึ้น: ทาครีมกันแดด SPF 30 ขึ้นไปในบริเวณที่โดนแดด เลิกเกา และรักษาความคันให้สงบเร็ว
ไม่ควรทายาฟอกสีผิวเอง ในช่วงที่ผื่นยังอักเสบ เพราะระคายเคืองและทำให้รอยเข้มขึ้น
เมื่อไรต้องพบแพทย์
ผื่นกุหลาบส่วนใหญ่ดูแลได้ แต่ควรพบแพทย์ผิวหนังเมื่อมีข้อใดข้อหนึ่งต่อไปนี้
ไม่แน่ใจว่าเป็นผื่นกุหลาบ หรือไม่เห็นผื่นแม่
มีผื่นที่ฝ่ามือ ฝ่าเท้า แผลในปาก หรือผมร่วงเป็นหย่อม
มีแผลที่อวัยวะเพศ หรือมีความเสี่ยงทางเพศสัมพันธ์ในช่วง 3 เดือนที่ผ่านมา
กำลังตั้งครรภ์ หรืออาจตั้งครรภ์
ผื่นขึ้นหลังเริ่มยาใหม่หรือฉีดวัคซีน
มีไข้ ตุ่มน้ำ จุดเลือด หรือรู้สึกไม่สบายทั่วตัว
คันมากจนนอนไม่หลับ หรือผื่นยังขึ้นใหม่หลัง 8 สัปดาห์ หรืออยู่นานเกิน 12 สัปดาห์
ดูโรคผิวหนังอื่น ๆ ที่มีผื่นเป็นวงได้ที่ รวมบทความโรคผิวหนัง
สรุปสั้น ๆ
ผื่นกุหลาบ (pityriasis rosea) เริ่มจากผื่นแม่วงรีหนึ่งวง ตามด้วยผื่นลูกแนวต้นคริสต์มาสที่หลังใน 1–2 สัปดาห์
หายเองใน 6–8 สัปดาห์ บางรายนานถึง 12 สัปดาห์ และไม่ใช่โรคติดต่อในทางปฏิบัติ
รักษาตามอาการ: มอยส์เจอไรเซอร์ ยาแก้แพ้ cetirizine 10 มก. ยาทาสเตียรอยด์ความแรงปานกลางไม่เกิน 2 สัปดาห์ และ acyclovir ในบางรายตามที่แพทย์พิจารณา
ต้องแยกจากซิฟิลิสระยะที่ 2 เสมอ ถ้าไม่มีผื่นแม่ มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า หรือมีความเสี่ยงทางเพศสัมพันธ์
ผู้ตั้งครรภ์ต้องแจ้งสูติแพทย์ โดยเฉพาะถ้าผื่นขึ้นในช่วง 15 สัปดาห์แรก
ไม่ต้องงดอาหาร และไม่ควรทายาฆ่าเชื้อราหรือกินยาสเตียรอยด์เอง
คำถามที่พบบ่อยเรื่องผื่นกุหลาบ
ผื่นกุหลาบ เกิดจาก อะไร
ผื่นกุหลาบเชื่อว่าเกิดจากการตื่นตัวขึ้นใหม่ของไวรัสเริมชนิดที่ 6 และ 7 (HHV-6, HHV-7) ที่คนส่วนใหญ่มีอยู่ในร่างกายตั้งแต่เด็ก มักเกิดในช่วงที่ร่างกายอ่อนเพลีย เครียด พักผ่อนน้อย หรือช่วงเปลี่ยนฤดู ไม่ได้เกิดจากเชื้อรา ความสกปรก หรืออาหาร ส่วนน้อยมีผื่นหน้าตาคล้ายผื่นกุหลาบที่เกิดจากยาหรือวัคซีน ซึ่งแพทย์จะถามประวัติยาที่ใช้ในช่วง 2 เดือนก่อนผื่นขึ้นทุกครั้ง
ผื่นกุหลาบ อันตราย ไหม ติดต่อไหม
โดยทั่วไปไม่อันตราย ผื่นหายเองใน 6–8 สัปดาห์ ไม่ลามไปอวัยวะภายใน ไม่ทิ้งแผลเป็น และไม่ถือว่าติดต่อในทางปฏิบัติ จึงไปเรียนและทำงานได้ตามปกติ กลุ่มที่ต้องระวังคือผู้ตั้งครรภ์ ซึ่งต้องแจ้งสูติแพทย์ และผู้ที่มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้าหรือมีความเสี่ยงทางเพศสัมพันธ์ ซึ่งต้องตรวจเลือดแยกซิฟิลิสระยะที่ 2 เพราะหน้าตาคล้ายกันมาก
ผื่นกุหลาบ ห้าม กิน อะไร
ไม่มีอาหารที่ต้องงดสำหรับผื่นกุหลาบ ไม่มีหลักฐานว่าไข่ ไก่ อาหารทะเล หรือของแสลงทำให้ผื่นลามหรือหายช้า กินอาหารครบหมู่ได้ตามปกติ สิ่งที่ควรเลี่ยงจริง ๆ คือสิ่งที่ทำให้คันมากขึ้น ได้แก่ อาบน้ำร้อน ขัดถูผิว ออกกำลังกายจนเหงื่อท่วมแล้วไม่อาบน้ำ และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในช่วงที่คันมาก ส่วนคนที่แพ้อาหารบางชนิดอยู่แล้วก็ยังคงต้องเลี่ยงอาหารนั้นตามเดิม
ผื่นกุหลาบ ทายา อะไร
ยาทาที่แพทย์ใช้บ่อยคือมอยส์เจอไรเซอร์ทุกวัน ร่วมกับยาทาสเตียรอยด์ความแรงปานกลาง เช่น triamcinolone acetonide 0.1% วันละ 2 ครั้ง หรือ mometasone furoate 0.1% วันละครั้ง เฉพาะวงที่คัน ไม่เกิน 2 สัปดาห์ต่อรอบ ถ้าคันทั่วตัวมักให้ยาแก้แพ้กินร่วม เช่น cetirizine 10 มก. วันละครั้ง ไม่ควรทายาฆ่าเชื้อราหรือยาสูตรผสมหลายตัวเอง เพราะผื่นกุหลาบไม่ใช่เชื้อรา และยาสเตียรอยด์แรงทาทั่วตัวนาน ๆ ทำให้ผิวบาง
ผื่นกุหลาบ เอดส์ เกี่ยวกันไหม
ผื่นกุหลาบไม่ได้เกิดจากเชื้อเอชไอวี และไม่ใช่โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ แต่มีสองโรคที่หน้าตาคล้ายผื่นกุหลาบและเกี่ยวกับเพศสัมพันธ์ คือผื่นซิฟิลิสระยะที่ 2 และผื่นจากการติดเชื้อเอชไอวีระยะเฉียบพลัน ถ้ามีความเสี่ยงในช่วง 1–3 เดือนที่ผ่านมา ไม่มีผื่นแม่ มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า มีไข้หรือเจ็บคอร่วมด้วย แพทย์จะแนะนำตรวจเลือดซิฟิลิสและเอชไอวี ซึ่งเป็นการตรวจที่ทำได้ง่ายและช่วยให้รักษาถูกโรค อ่านเพิ่มเติมเรื่อง ผื่นจากเชื้อเอชไอวี
ไข้หัดกุหลาบคืออะไร?
ไข้หัดกุหลาบ (roseola infantum หรือ exanthem subitum) เป็นคนละโรคกับผื่นกุหลาบ พบในทารกและเด็กเล็กอายุ 6 เดือนถึง 2 ปี เกิดจากการติดเชื้อไวรัส HHV-6 ครั้งแรก เด็กมีไข้สูงทันที 3–5 วัน แล้วเมื่อไข้ลงจึงมีผื่นแดงจุดเล็ก ๆ ขึ้นที่ลำตัวและหายไปใน 1–2 วัน ไม่คัน ส่วนผื่นกุหลาบพบในวัยรุ่นและผู้ใหญ่ ไม่มีไข้สูง และผื่นอยู่นานหลายสัปดาห์ ถ้าทารกมีไข้สูง ซึม หรือชัก ควรพบแพทย์ทันที
อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง: กลาก · ผื่นซิฟิลิสระยะที่ 2 · สะเก็ดเงิน · ผื่นแพ้ยา · ผื่นรูปเหรียญ · ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง
บทความนี้ให้ข้อมูลทางการแพทย์ทั่วไป และไม่ใช้แทนการตรวจวินิจฉัยโดยแพทย์ การเลือกยาและขนาดยาขึ้นกับแพทย์ผู้ตรวจรักษาเป็นรายบุคคล
บทความโดย นพ.ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง · ตรวจทานล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569
ความคิดเห็น