งูสวัด เกิดจากอะไร แพทย์ผิวหนังอธิบายอาการเริ่มแรก วิธีแยกจากเริม และกฎ 72 ชั่วโมงที่ต้องรีบรักษา

งูสวัด (Herpes zoster หรือ Shingles) คือโรคที่เกิดจากไวรัสอีสุกอีใส (Varicella-zoster virus หรือ VZV) ซึ่งแฝงอยู่ในปมประสาทกลับมาแบ่งตัวอีกครั้ง ทำให้ปวดแสบและเกิดตุ่มน้ำใสเรียงเป็นแถบข้างเดียวของร่างกายตามแนวเส้นประสาท ผื่นส่วนใหญ่ตกสะเก็ดใน 7–10 วันและหายใน 2–4 สัปดาห์ และยาต้านไวรัสควรเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังผื่นขึ้น

ข้อมูลจากต่างประเทศประมาณว่าราว 1 ใน 3 ของประชากรจะเป็นงูสวัดสักครั้งในชีวิต และพบบ่อยขึ้นชัดเจนตั้งแต่อายุ 50 ปี ความเร่งด่วนขึ้นกับตำแหน่งและคนที่เป็นมากกว่าขนาดของผื่น ผื่นแถบเล็ก ๆ ที่ปลายจมูกจึงน่าห่วงกว่าผื่นแถบยาวที่เอว บทความนี้จึงแยกอธิบายทีละตำแหน่งและทีละกลุ่มผู้ป่วย

งูสวัด เกิดจากอะไร

งูสวัดไม่ได้ติดมาจากคนอื่นโดยตรง เชื้อเป็นตัวเดียวกับที่ทำให้เป็นโรคอีสุกอีใส เมื่อหายจากอีสุกอีใส ไวรัสไม่ได้หมดไป แต่หลบอยู่ในปมประสาทข้างไขสันหลังและปมประสาทสมองอย่างเงียบ ๆ เป็นสิบปี พอภูมิคุ้มกันเฉพาะต่อไวรัสนี้ลดลง เชื้อจะแบ่งตัวและเดินทางตามเส้นประสาทออกมาที่ผิวหนัง

ลักษณะการเกิดโรคแบบนี้อธิบายอาการได้หมด เส้นประสาทหนึ่งเส้นเลี้ยงผิวหนังหนึ่งแถบ (dermatome) ผื่นจึงเป็นแนวและหยุดที่กึ่งกลางลำตัว และเพราะเส้นประสาทอักเสบโดยตรง จึงปวดมากเกินกว่าที่ผื่นควรจะเป็น

ปัจจัยที่ทำให้ภูมิต่อไวรัสลดลง ได้แก่

• อายุ: ปัจจัยเสี่ยงหลัก ภูมิต่อ VZV ลดลงตามวัย โดยเฉพาะตั้งแต่ 50 ปีขึ้นไป

• โรคที่กดภูมิคุ้มกัน: การติดเชื้อเอชไอวี มะเร็งเม็ดเลือด การปลูกถ่ายอวัยวะ

• ยาที่กดภูมิคุ้มกัน: เคมีบำบัด สเตียรอยด์ขนาดสูงระยะยาว ยาชีวภาพ และยากลุ่ม JAK inhibitor

• โรคประจำตัว: เบาหวาน ไตวายเรื้อรัง โรคปอดเรื้อรัง และโรคภูมิต้านตนเองบางชนิด

• ความเครียดและการเจ็บป่วยหนัก: พบเป็นปัจจัยกระตุ้นได้ แต่หลายคนเป็นโดยไม่มีตัวกระตุ้นชัดเจน

คนอายุน้อยที่แข็งแรงก็เป็นงูสวัดได้ และส่วนใหญ่ไม่ได้แปลว่ามีโรคซ่อนอยู่ แพทย์จะตรวจเพิ่มเมื่อเป็นซ้ำ ผื่นกระจายหลายแนว หรือมีประวัติที่ชวนสงสัยภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง

งูสวัด กี่วันหาย: ไทม์ไลน์ตั้งแต่วันแรกจนผิวหาย

ระยะเวลาของแต่ละช่วงใกล้เคียงกันในคนส่วนใหญ่ ถ้ารู้ไทม์ไลน์นี้จะบอกได้ว่าอาการที่เป็นอยู่ปกติหรือช้าผิดปกติ

• 1–5 วันก่อนผื่น: ปวดแสบ เจ็บจี๊ด คันหรือชาเป็นแถบข้างเดียว ยังไม่เห็นอะไรบนผิว

• วันที่ 1–2 ของผื่น: ปื้นแดงตามแนวที่ปวด แล้วกลายเป็นตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มภายใน 12–24 ชั่วโมง

• วันที่ 3–5: ตุ่มใหม่ยังขึ้นต่อได้ ตุ่มเก่าเริ่มขุ่น

• วันที่ 7–10: ตุ่มแตกและตกสะเก็ด เมื่อตกสะเก็ดหมดจะไม่แพร่เชื้อแล้ว

• สัปดาห์ที่ 2–4: สะเก็ดหลุด ผิวปิด ผู้สูงอายุและผู้มีภูมิต่ำอาจใช้เวลานานกว่านี้

• หลังจากนั้น: รอยดำหรือรอยแดงอาจอยู่ได้หลายเดือน บางรายเป็นแผลเป็นถ้าแผลลึกหรือติดเชื้อซ้ำ

ความปวดไม่ได้จบพร้อมผื่นเสมอไป ถ้าปวดเกิน 3 เดือนนับจากวันที่ผื่นขึ้น จะจัดเป็นอาการปวดเส้นประสาทหลังงูสวัด ซึ่งอธิบายแยกไว้ด้านล่าง

งูสวัดระยะแรกก่อนผื่นขึ้น: ปวดแสบข้างเดียว

ลักษณะ: ปวดแสบร้อน เจ็บเหมือนไฟช็อต คันลึก หรือชาเป็นแถบข้างเดียว แค่เสื้อผ้าโดนก็เจ็บ อาจมีปวดศีรษะ อ่อนเพลีย หรือไข้ต่ำร่วมด้วย ช่วงนี้กินเวลาราว 1–5 วัน ส่วนมาก 2–3 วัน

สาเหตุ: ไวรัสแบ่งตัวและทำให้เส้นประสาทอักเสบก่อนจะออกมาถึงผิวหนัง

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ตัวอาการเองยังไม่อันตราย แต่หลอกง่าย ปวดที่อกซ้ายอาจคล้ายโรคหัวใจ ปวดที่สีข้างอาจคล้ายนิ่วในไต ปวดที่ท้องน้อยอาจคล้ายไส้ติ่งอักเสบ จึงห้ามเหมาว่าเป็นงูสวัดเอง

เมื่อไรต้องพบแพทย์: แน่นหน้าอก หายใจลำบาก ปวดท้องรุนแรง หรือมีไข้สูง ให้ไปโรงพยาบาลทันทีโดยไม่ต้องรอดูผื่น ถ้าอาการไม่หนักแต่ปวดแสบเป็นแถบข้างเดียว ให้สำรวจผิวบริเวณนั้นทุกวัน และพบแพทย์ทันทีที่เห็นปื้นแดงหรือตุ่มแรก

ปวดแนวเส้นประสาทแต่ไม่มีผื่น (Zoster sine herpete)

ลักษณะ: ปวดแสบแบบเดียวกับงูสวัด เป็นแถบข้างเดียว นานเกินหลายวัน แต่ไม่มีตุ่มขึ้นเลย พบไม่บ่อย

สาเหตุ: ไวรัสกำเริบในเส้นประสาทแต่ไม่ออกมาที่ผิวหนัง

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: วินิจฉัยยากเพราะไม่มีผื่นให้เห็น มักต้องแยกโรคอื่นก่อน และอาจต้องตรวจเลือดหรือน้ำไขสันหลังหาหลักฐานของเชื้อเมื่อมีอาการทางระบบประสาท

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ปวดแถบเดียวข้างเดียวเกิน 1 สัปดาห์โดยหาสาเหตุไม่ได้ หรือมีอาการร่วม เช่น หน้าเบี้ยว ปวดตา หูอื้อ อ่อนแรง

งูสวัดที่ลำตัว เอว และหลัง: ตำแหน่งที่พบบ่อยสุด

ลักษณะ: ตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มบนฐานแดง เรียงเป็นแถบจากกลางหลังอ้อมมาด้านหน้าข้างเดียว และหยุดที่แนวกึ่งกลาง ราวครึ่งหนึ่งของผู้ป่วยเป็นที่ลำตัว

สาเหตุ: ไวรัสกำเริบจากปมประสาทส่วนอก (thoracic) ซึ่งเลี้ยงผิวหนังเป็นแนวขวางรอบตัว ลักษณะนี้เองที่มาของคำว่า "พันรอบเอว"

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ในคนสุขภาพดี ส่วนใหญ่ไม่อันตราย แต่ยังควรเริ่มยาให้ทัน 72 ชั่วโมง โดยเฉพาะเมื่ออายุตั้งแต่ 50 ปี หรือปวดมาก

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ทันทีที่สงสัย ไม่ต้องรอให้ผื่นครบแนว ถ้าผื่นบริเวณนี้ขึ้นมาแล้วแน่นอึดอัดท้องหรือท้องบวมข้างเดียว ให้แจ้งแพทย์ด้วย เพราะเส้นประสาทส่วนนี้เลี้ยงกล้ามเนื้อหน้าท้องได้

งูสวัดที่หน้า หนังศีรษะ และในปาก

ลักษณะ: ผื่นครึ่งซีกที่หน้าผาก แก้ม หรือคาง ไม่ข้ามกึ่งกลาง ถ้าเป็นที่หนังศีรษะ อาจรู้สึกเจ็บเวลาหวีผมก่อนเห็นตุ่ม ถ้าเป็นในปาก จะมีแผลตื้นหลายจุดที่เพดานปากหรือเหงือกข้างเดียว และอาจปวดเหมือนปวดฟัน

สาเหตุ: ไวรัสกำเริบจากปมประสาทไทรเจมินัล (trigeminal ganglion) ซึ่งแบ่งเลี้ยงใบหน้าเป็น 3 ส่วน คือหน้าผาก แก้ม และคาง

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: เร่งด่วนกว่าที่ลำตัว ผื่นที่หน้ามีโอกาสทิ้งรอยที่มองเห็นง่าย ผื่นที่หนังศีรษะอาจทำให้ผมร่วงเป็นหย่อม และบางรายมีแผลเป็นถาวร ผื่นที่หน้าผากต้องเฝ้าระวังตาร่วมด้วยเสมอ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ภายในวันเดียวกันเมื่อขึ้นบนใบหน้า อย่ารอให้ผื่นลาม ถ้าปวดศีรษะรุนแรง อาเจียน คอแข็ง หรือสับสน ให้ไปห้องฉุกเฉิน

งูสวัดขึ้นตาและปลายจมูก (Herpes zoster ophthalmicus)

ลักษณะ: ผื่นที่หน้าผากและหนังตาข้างเดียว หนังตาบวม ตาแดง เคืองตา สู้แสงไม่ได้ หรือตามัว ตุ่มที่ปลายจมูกหรือข้างจมูก (Hutchinson's sign) เป็นเบาะแสสำคัญว่าเชื้ออาจเข้าตา

สาเหตุ: ไวรัสกำเริบในเส้นประสาทแขนงแรกของไทรเจมินัล พบราว 10–20% ของผู้ป่วยงูสวัด

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ฉุกเฉิน ถ้าไม่ได้ยาต้านไวรัส ราวครึ่งหนึ่งมีภาวะแทรกซ้อนทางตา เช่น กระจกตาอักเสบ ม่านตาอักเสบ ต้อหิน หรือจอตาอักเสบ ซึ่งทำให้สูญเสียการมองเห็นได้ การรักษาตั้งแต่เนิ่น ๆ ลดความเสี่ยงนี้ลงมาก

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ต้องพบแพทย์ภายใน 24 ชั่วโมงและพบจักษุแพทย์ด่วนเมื่อมีผื่นรอบตา หน้าผาก หรือปลายจมูก แม้ตายังดูปกติ ห้ามหยอดยาตาที่มีสเตียรอยด์เอง เพราะอาจทำให้การติดเชื้อที่กระจกตาลุกลาม

งูสวัดที่หู: หน้าเบี้ยว หูอื้อ เวียนศีรษะ (Ramsay Hunt syndrome)

ลักษณะ: ปวดหูลึก ตุ่มน้ำที่ใบหู ในรูหู หรือบนลิ้นและเพดานปากข้างเดียวกัน ตามด้วยหน้าเบี้ยวครึ่งซีก หลับตาไม่สนิท มุมปากตก หูอื้อ มีเสียงในหู เวียนศีรษะ หรือรับรสเปลี่ยนไป บางรายหน้าเบี้ยวก่อนตุ่มขึ้น จึงดูเหมือนอัมพาตใบหน้าเบลล์ (Bell's palsy)

สาเหตุ: ไวรัสกำเริบที่ปมประสาทเจนิคูเลต (geniculate ganglion) ของเส้นประสาทใบหน้า และลามถึงเส้นประสาทการได้ยินและการทรงตัวซึ่งอยู่ใกล้กัน

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ฉุกเฉินเช่นกัน โอกาสที่ใบหน้ากลับมาปกติขึ้นกับความเร็วของการรักษา ถ้าเริ่มภายใน 3 วัน ราว 70% กลับมาเป็นปกติ ถ้าช้ากว่านั้นโอกาสเหลือราวครึ่งเดียวหรือน้อยกว่า แพทย์มักให้ยาต้านไวรัสร่วมกับยาสเตียรอยด์ชนิดกิน เช่น เพรดนิโซโลน (prednisolone) ตามดุลยพินิจ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ภายในวันเดียวกันเมื่อมีตุ่มที่หูร่วมกับหน้าเบี้ยว หูอื้อ หรือเวียนศีรษะ และควรพบแพทย์หู คอ จมูก ร่วมด้วย ถ้าหลับตาไม่สนิท ต้องหยอดน้ำตาเทียมและปิดตาตอนนอนตามคำแนะนำเพื่อกันกระจกตาแห้ง

งูสวัดที่แขน ขา ก้น และอวัยวะเพศ

ลักษณะ: ผื่นเป็นแถบตามความยาวของแขนหรือขาข้างเดียว หรือเป็นกลุ่มที่ก้น ขาหนีบ และอวัยวะเพศข้างเดียว บางรายมีแขนหรือขาอ่อนแรงในบริเวณเดียวกัน ถ้าเป็นบริเวณก้นและอวัยวะเพศ อาจปัสสาวะไม่ออกหรือท้องผูก

สาเหตุ: ไวรัสกำเริบจากปมประสาทส่วนคอ เอว หรือกระเบนเหน็บ และเชื้ออาจกระทบใยประสาทสั่งการร่วมด้วย ภาวะอ่อนแรงนี้พบราว 1–5%

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ผื่นเองไม่ต่างจากที่ลำตัว แต่ผื่นที่อวัยวะเพศสับสนกับเริมได้ง่าย การแยกโรคมีผลกับการรักษาและการดูแลคู่นอน ส่วนอาการอ่อนแรงมักฟื้นตัวดีขึ้นเป็นเดือน ๆ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ปัสสาวะไม่ออก แขนหรือขาอ่อนแรงอย่างเห็นได้ชัด ให้พบแพทย์วันนั้น ถ้าตุ่มที่อวัยวะเพศขึ้นซ้ำที่เดิมหลายครั้ง ให้นึกถึงเริมมากกว่างูสวัด

งูสวัดในผู้สูงอายุ

ลักษณะ: ผื่นมักกว้างและตุ่มลึกกว่า แผลหายช้า ปวดมากกว่า ในบางคนอาจสับสนหรือเบื่ออาหารจนกินไม่ได้

สาเหตุ: ภูมิต่อไวรัสลดลงตามอายุ ประกอบกับมีโรคประจำตัวและยาหลายชนิด

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: สูงขึ้นตามอายุ ความเสี่ยงปวดเส้นประสาทเรื้อรังพุ่งขึ้นชัดเจนหลัง 60 ปี ยาต้านไวรัสต้องปรับตามการทำงานของไต และยาแก้ปวดเส้นประสาทอาจทำให้ง่วงและหกล้มได้

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ทุกรายที่อายุตั้งแต่ 50 ปีควรพบแพทย์ภายใน 72 ชั่วโมงแม้ผื่นเล็ก และให้ลูกหลานสังเกตอาการสับสน ซึมลง หรือกินน้ำได้น้อย ซึ่งต้องกลับไปพบแพทย์ซ้ำ

งูสวัดในคนภูมิต่ำ: ผื่นกระจายหลายแนว (Disseminated zoster)

ลักษณะ: ผื่นหลายแนว ผื่นทั้งสองข้าง หรือมีตุ่มกระจายทั่วตัวคล้ายอีสุกอีใส ในทางการแพทย์ถ้ามีตุ่มนอกแนวหลักเกิน 20 ตุ่ม หรือเป็นตั้งแต่ 3 แนวขึ้นไป ถือเป็นงูสวัดชนิดกระจาย บางรายผื่นเรื้อรังเป็นแผลหรือตุ่มนูนหนาและหายช้า

สาเหตุ: ภูมิคุ้มกันคุมไวรัสไม่อยู่ เช่น ผู้ติดเชื้อเอชไอวี ผู้ป่วยมะเร็งที่รับเคมีบำบัด ผู้ปลูกถ่ายอวัยวะ หรือผู้รับยากดภูมิ

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: สูง เชื้ออาจลงปอด ตับ หรือสมอง รายที่รุนแรงต้องนอนโรงพยาบาลเพื่อให้อะไซโคลเวียร์ (acyclovir) ทางหลอดเลือดดำ ปกติ 10 มก./กก. ทุก 8 ชั่วโมง ปรับตามการทำงานของไต และในคนกลุ่มนี้แพทย์มักให้ยาแม้เกิน 72 ชั่วโมงไปแล้ว

เมื่อไรต้องพบแพทย์: พบแพทย์ทันทีเมื่อผื่นขึ้นมากกว่า 1 แนว หรือมีตุ่มนอกแนว ถ้ารักษาโรคภูมิคุ้มกันหรือมะเร็งอยู่ ให้แจ้งแพทย์ประจำตัววันเดียวกัน ถ้าเหนื่อยหอบ ไอ ปวดท้องมาก หรือสับสน ให้ไปห้องฉุกเฉิน

งูสวัดในหญิงตั้งครรภ์

ลักษณะ: เหมือนงูสวัดทั่วไป ผื่นเป็นแถบข้างเดียว ปวดแสบ

สาเหตุ: ไวรัสที่แฝงอยู่เดิมกำเริบ คุณแม่จึงมีภูมิต่อเชื้อนี้อยู่แล้ว ซึ่งต่างจากการเป็นอีสุกอีใสครั้งแรกระหว่างตั้งครรภ์

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ข้อมูลส่วนใหญ่ชี้ว่างูสวัดของคุณแม่แทบไม่ส่งผลต่อทารกในครรภ์ เพราะเชื้อมักไม่เข้ากระแสเลือด แต่การเลือกยายังต้องระวัง อะไซโคลเวียร์และวาลาไซโคลเวียร์เป็นยาที่มีข้อมูลการใช้ในครรภ์มากกว่า

เมื่อไรต้องพบแพทย์: พบสูติแพทย์หรือแพทย์ผิวหนังทันทีที่สงสัย ห้ามซื้อยากินเอง ถ้าเป็นคนท้องที่ไม่เคยเป็นอีสุกอีใส แล้วไปใกล้ชิดผู้ป่วยงูสวัดที่แผลยังไม่แห้ง ให้แจ้งแพทย์ภายในไม่กี่วัน เพราะมีการป้องกันหลังสัมผัสเชื้อที่ต้องให้ภายใน 10 วัน

งูสวัดในเด็ก

ลักษณะ: ผื่นเป็นแถบเหมือนผู้ใหญ่ แต่มักปวดน้อยกว่า และผื่นเบากว่า

สาเหตุ: พบมากขึ้นในเด็กที่เป็นอีสุกอีใสตั้งแต่อายุน้อยกว่า 1 ปี หรือแม่เป็นอีสุกอีใสระหว่างตั้งครรภ์ เพราะภูมิที่สร้างไว้ยังไม่แข็งแรงพอ

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ในเด็กสุขภาพดีมักหายดี และปวดเรื้อรังพบน้อยมาก เด็กที่กินยากดภูมิหรือรักษาโรคมะเร็งเป็นกลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษ

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ควรพบแพทย์ทุกครั้งเพื่อยืนยันการวินิจฉัย เพราะผื่นตุ่มน้ำในเด็กมีโรคอื่นได้อีกมาก ขนาดยาในเด็กคำนวณตามน้ำหนัก ห้ามแบ่งยาผู้ใหญ่ให้กิน

งูสวัดเป็นซ้ำได้ไหม

ลักษณะ: ผื่นเป็นแนวขึ้นอีกครั้ง อาจตำแหน่งเดิมหรือตำแหน่งใหม่ ข้อมูลติดตามระยะยาวพบเป็นซ้ำราว 5% ใน 8 ปี

สาเหตุ: การเป็นงูสวัดกระตุ้นภูมิได้ แต่ไม่ได้ป้องกันตลอดชีวิต ความเสี่ยงสูงขึ้นในผู้สูงอายุและคนภูมิต่ำ

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ผื่นรอบหลังรักษาแบบเดิม แต่ถ้าขึ้นซ้ำที่เดิมบ่อย ๆ ต้องสงสัยว่าเป็นเริมชนิดที่เรียงตัวคล้ายงูสวัด (zosteriform herpes simplex) ซึ่งการแนะนำผู้ป่วยต่างกัน

เมื่อไรต้องพบแพทย์: พบแพทย์ทุกครั้งเมื่อเป็นซ้ำ แพทย์อาจตรวจแยกเชื้อจากตุ่ม และตรวจหาภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง

ปวดเส้นประสาทหลังงูสวัด (Postherpetic neuralgia หรือ PHN)

ลักษณะ: ผื่นหายแล้วแต่ยังปวดแสบร้อน เจ็บจี๊ด หรือเจ็บจากการสัมผัสเบา ๆ เช่น เสื้อโดนผิว (allodynia) ที่แถบเดิม นิยามที่ใช้ทั่วไปคือปวดนานเกิน 3 เดือน นับจากวันที่ผื่นขึ้น

สาเหตุ: เส้นประสาทเสียหายจากการอักเสบ จึงยังส่งสัญญาณปวดต่อทั้งที่ไวรัสสงบแล้ว ปัจจัยเสี่ยงคืออายุมาก ปวดรุนแรงตั้งแต่ระยะแรก ผื่นกว้าง และเป็นที่ใบหน้า

ความรุนแรง/ความเร่งด่วน: ไม่อันตรายถึงชีวิต แต่รบกวนการนอน การกิน และทำให้ซึมเศร้าได้ พบราว 10–18% ของผู้ป่วยงูสวัด และแทบไม่พบในคนอายุต่ำกว่า 40 ปี ส่วนใหญ่ค่อย ๆ ดีขึ้นภายใน 1 ปี บางรายนานหลายปี

เมื่อไรต้องพบแพทย์: ถ้าปวดมากจนนอนไม่หลับตั้งแต่ระยะมีผื่น หรือยังปวดเกิน 4 สัปดาห์หลังผื่นขึ้น ไม่ต้องรอให้ครบ 3 เดือน ถ้ายังปวดอยู่แล้วเริ่มหมดกำลังใจ ควรบอกแพทย์ตรง ๆ

งูสวัด อันตรายไหม: สัญญาณที่รอไม่ได้

งูสวัดส่วนใหญ่ไม่อันตรายถึงชีวิต และหายได้ใน 2–4 สัปดาห์ แต่มีอาการกลุ่มหนึ่งที่ควรไปพบแพทย์ในวันนั้น

• ตุ่มรอบตา หน้าผาก หรือปลายจมูก: เสี่ยงต่อการมองเห็น

• ตุ่มที่หูร่วมกับหน้าเบี้ยว หูอื้อ หรือเวียนศีรษะ: ใบหน้าอาจไม่กลับมาปกติหากรักษาช้า

• ปวดศีรษะรุนแรง คอแข็ง สับสน ชัก: สงสัยเยื่อหุ้มสมองหรือสมองอักเสบ

• อ่อนแรงครึ่งซีก พูดไม่ชัด: งานวิจัยพบความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองสูงขึ้นชั่วคราวในช่วงหลายสัปดาห์แรก

• แขนขาอ่อนแรงหรือปัสสาวะไม่ออก: เส้นประสาทสั่งการถูกกระทบ

• ผื่นหลายแนวหรือตุ่มกระจายนอกแนว: โดยเฉพาะในคนที่ภูมิต่ำ

• ไข้สูง แผลบวมแดงลามออกไป มีหนองมาก หรือเจ็บมากขึ้นหลังวันที่ 5: อาจมีการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำ

งูสวัด ติดต่อไหม

คนอื่นไม่ได้ติดงูสวัดจากผู้ป่วยโดยตรง แต่เชื้อในตุ่มน้ำแพร่ได้ คนที่ไม่เคยเป็นอีสุกอีใสและไม่เคยฉีดวัคซีนอีสุกอีใส ถ้าสัมผัสน้ำจากตุ่ม จะป่วยเป็นอีสุกอีใสแทน และคนที่เคยเป็นอีสุกอีใสแล้วโดยทั่วไปไม่ติด

• ระยะแพร่เชื้อ: ตั้งแต่ตุ่มแรกขึ้นจนตุ่มตกสะเก็ดหมด ปกติราว 7–10 วัน ก่อนผื่นขึ้นไม่แพร่เชื้อ

• ทางแพร่เชื้อ: สัมผัสน้ำในตุ่มโดยตรงเป็นหลัก ส่วนผื่นกระจายทั่วตัวหรือในคนภูมิต่ำ แพร่ทางอากาศได้ด้วย

• คนที่ต้องเลี่ยง: หญิงตั้งครรภ์ที่ไม่มีภูมิ ทารกแรกเกิด ทารกที่ยังไม่ได้วัคซีน และผู้มีภูมิต่ำ

• วิธีลดการแพร่เชื้อ: ปิดแผลด้วยผ้าก๊อซที่ไม่ติดแผล สวมเสื้อคลุมผื่น ล้างมือบ่อย ไม่ใช้ผ้าเช็ดตัวร่วมกัน

• การไปทำงาน: ถ้าปิดผื่นได้มิดและไม่ได้ทำงานกับกลุ่มเสี่ยงข้างต้น มักไปทำงานได้เมื่อไหวกับอาการ ถ้าเป็นบุคลากรการแพทย์ ครูอนุบาล หรือดูแลทารก ให้ปรึกษาแพทย์ก่อน

วิธีแยกงูสวัดจากเริม ผื่นแพ้สัมผัส และโรคตุ่มน้ำอื่น

ลักษณะเด่นของงูสวัดมี 3 ข้อ คือ ข้างเดียว เป็นแนว และปวดนำมาก่อน ถ้าครบทั้ง 3 ข้อ มักวินิจฉัยได้จากการตรวจร่างกาย

• เริม (Herpes simplex): ตุ่มกลุ่มเล็กกว้างไม่กี่เซนติเมตร ขึ้นซ้ำที่เดิม ปวดน้อยกว่า อ่านเพิ่มเรื่องเริมเกิดจากอะไร และเริมที่ปาก ซึ่งเป็นตำแหน่งที่มักสับสนกับงูสวัดที่หน้า

• ผื่นแพ้สัมผัส (Contact dermatitis): อาการเด่นคือคัน ไม่ใช่ปวด รูปร่างผื่นมักเป็นเส้นตรงหรือเป็นรูปตามสิ่งที่สัมผัส และไม่ยึดตามแนวเส้นประสาท

• ตุ่มพุพองจากแบคทีเรีย (Bullous impetigo): ตุ่มน้ำแตกง่ายแล้วเป็นสะเก็ดสีน้ำผึ้ง พบบ่อยในเด็ก ไม่ได้เป็นแนว ไม่ปวดแสบนำมาก่อน

• อีสุกอีใส (Chickenpox): ตุ่มกระจายทั่วตัวทั้งสองข้าง เริ่มจากลำตัวและหน้า มีไข้ ตุ่มต่างระยะกันในเวลาเดียว

• แมลงก้นกระดกหรือแมลงมีพิษ: ผื่นเป็นเส้นตามรอยปัดและแสบ แต่ไม่มีอาการปวดนำมาก่อนหลายวัน และแนวผื่นไม่ตรงกับแนวเส้นประสาท

แพทย์วินิจฉัยงูสวัดอย่างไร

ส่วนใหญ่แพทย์วินิจฉัยได้จากประวัติปวดนำและลักษณะผื่น โดยไม่ต้องตรวจเลือด การตรวจเพิ่มใช้ในรายที่ผื่นไม่ชัด เป็นซ้ำ ผู้ป่วยภูมิต่ำ หรือสงสัยเริมที่เรียงเป็นแนว

• PCR จากน้ำในตุ่มหรือฐานแผล: ไวสูง และแยก VZV จากเชื้อเริมได้ ถือเป็นการตรวจหลัก

• Tzanck smear: ขูดฐานตุ่มดูเซลล์ ได้ผลเร็ว แต่แยกงูสวัดจากเริมไม่ได้

• ตรวจตาด้วยกล้อง slit lamp: ทำเมื่อผื่นอยู่ในแถบหน้าผาก ตา หรือจมูก

• ตรวจการได้ยินและการทำงานของเส้นประสาทใบหน้า: ทำเมื่อสงสัยกลุ่มอาการแรมเซย์ ฮันต์

งูสวัด รักษา: ยาต้านไวรัสและกฎ 72 ชั่วโมง

ยาต้านไวรัสเป็นการรักษาหลัก ช่วยให้ตุ่มใหม่หยุดขึ้นเร็ว แผลหายเร็ว และปวดระยะเฉียบพลันน้อยลง แนวทางส่วนใหญ่แนะนำเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังผื่นขึ้น ยาในกลุ่มนี้ที่ใช้เป็นหลักมี 3 ตัว

• อะไซโคลเวียร์ (acyclovir) ชนิดกิน: ครั้งละ 800 มก. วันละ 5 ครั้ง นาน 7–10 วัน มีใช้แพร่หลาย ปัญหาคือต้องกินบ่อยจนลืมง่าย การกินไม่ครบเป็นสาเหตุหนึ่งที่ผลการรักษาลดลง

• วาลาไซโคลเวียร์ (valacyclovir) ชนิดกิน: ครั้งละ 1 กรัม วันละ 3 ครั้ง นาน 7 วัน ดูดซึมดีกว่า กินสะดวกกว่า

• แฟมไซโคลเวียร์ (famciclovir) ชนิดกิน: ครั้งละ 500 มก. วันละ 3 ครั้ง นาน 7 วัน กินสะดวกเช่นกัน

สิ่งที่ตัดสินว่ายาได้ผลหรือไม่ คือเริ่มเร็วแค่ไหนและกินครบตามกำหนดหรือไม่ ส่วนการที่ยังปวดอยู่ในวันที่ 3–4 ไม่ได้แปลว่ายาไม่ได้ผล เพราะเส้นประสาทต้องใช้เวลาฟื้นตัว สัญญาณที่ต้องกลับไปพบแพทย์คือมีตุ่มใหม่ขึ้นเกิน 7 วัน หรือผื่นลามออกนอกแนว

เกิน 72 ชั่วโมงแล้วยังกินได้ไหม: ได้ในหลายกรณี แพทย์มักยังให้ยาเมื่อยังมีตุ่มใหม่ขึ้น ผื่นอยู่บนหน้าหรือหู อายุมาก หรือภูมิต่ำ

ข้อควรระวัง: ยาทั้ง 3 ตัวขับออกทางไต ถ้าไตเสื่อมต้องลดขนาด มิฉะนั้นอาจเกิดอาการสับสนหรือไตวายเฉียบพลันจากยาเอง ระหว่างกินยาควรดื่มน้ำให้เพียงพอ อาการข้างเคียงที่พบบ่อยคือคลื่นไส้ ปวดศีรษะ

ยาต้านไวรัสชนิดทา: ไม่ใช้รักษางูสวัด เพราะยาไม่ถึงต้นเหตุที่อยู่ในเส้นประสาท

ยาสเตียรอยด์ชนิดกิน: ไม่ได้ให้ทุกราย ใช้เฉพาะบางกลุ่ม เช่น Ramsay Hunt หรือมีเส้นประสาทอักเสบรุนแรง และไม่ได้ช่วยป้องกันปวดเรื้อรัง

ยาต้านไวรัสไม่ได้ป้องกันปวดเรื้อรังได้ทุกราย งานวิจัยรวมยังไม่ชัดเจนว่าลดโอกาสเกิด PHN ได้มากเพียงใด แต่ลดความรุนแรงของระยะเฉียบพลัน และเป็นการรักษาหลักที่ควรได้รับ การเลือกชนิดยาและขนาดเป็นหน้าที่ของแพทย์ ซึ่งต้องดูอายุ ค่าไต ยาที่กินอยู่ และตำแหน่งของผื่น ควรพบแพทย์ก่อนเริ่มยา

ยาแก้ปวดช่วงเป็นผื่น: เลือกอย่างไร

ความปวดรุนแรงตั้งแต่ระยะแรกเป็นปัจจัยเสี่ยงของ PHN การคุมปวดให้ดีจึงเป็นส่วนหนึ่งของการรักษา ไม่ใช่แค่เรื่องความสบาย

• ปวดน้อยถึงปานกลาง: พาราเซตามอล (paracetamol) ครั้งละ 500–1,000 มก. ทุก 6 ชั่วโมงเมื่อปวด ไม่เกิน 3–4 กรัมต่อวัน หรือยาต้านการอักเสบกลุ่ม NSAID เช่น ไอบูโพรเฟน (ibuprofen) ครั้งละ 400 มก. เป็นระยะสั้น ถ้าเป็นโรคไต โรคกระเพาะ หรือกินยาละลายลิ่มเลือด ต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

• ปวดแสบ เจ็บจี๊ด ปวดจนนอนไม่หลับ: แพทย์อาจเพิ่มกาบาเพนติน (gabapentin) หรือพรีกาบาลิน (pregabalin) โดยเริ่มจากขนาดต่ำก่อนนอนแล้วค่อยปรับขึ้น ยาทำให้ง่วงและเวียนศีรษะได้

• ปวดรุนแรง: อาจใช้ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ระยะสั้น เช่น ทรามาดอล (tramadol) ภายใต้การดูแลของแพทย์

• ประคบเย็น: ใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำเย็นประคบ 15–20 นาที วันละหลายครั้ง ช่วยลดแสบร้อนโดยไม่ต้องเพิ่มยา

ปวดเส้นประสาทหลังงูสวัด รักษายังไง

เป้าหมายที่เป็นจริงคือทำให้ปวดลดลงราว 30–50% และนอนหลับกับใช้ชีวิตได้ ไม่ใช่ให้ความรู้สึกหายไปหมดในทันที ยากลุ่มนี้เป็นยาที่แพทย์ต้องปรับขนาดทีละน้อย ต้องกินหรือใช้ต่อเนื่อง ไม่ใช่กินเฉพาะเวลาปวด

• กาบาเพนติน (gabapentin) ชนิดกิน: เริ่ม 100–300 มก. ก่อนนอน ค่อย ๆ เพิ่มจนถึง 1,800–3,600 มก./วัน แบ่ง 3 ครั้ง ประเมินผลหลังถึงขนาดที่ตั้งใจแล้ว 2–4 สัปดาห์ ง่วงและเวียนศีรษะเป็นอาการข้างเคียงหลัก

• พรีกาบาลิน (pregabalin) ชนิดกิน: เริ่ม 75 มก. วันละ 2 ครั้ง ปรับได้ถึง 300–600 มก./วัน ผู้สูงอายุมักเริ่มต่ำกว่านี้ อาจบวมน้ำ และน้ำหนักเพิ่ม ทั้งสองตัวต้องปรับตามค่าไตและห้ามหยุดทันที

• อะมิทริปไทลีน (amitriptyline) หรือนอร์ทริปไทลีน (nortriptyline) ขนาดต่ำ: เริ่ม 10–25 มก. ก่อนนอน ค่อยปรับตามอาการ ใช้เวลาหลายสัปดาห์กว่าจะเห็นผล ต้องระวังในผู้สูงอายุ ผู้เป็นโรคหัวใจ ต้อหิน หรือต่อมลูกหมากโต เพราะปากแห้ง ปัสสาวะลำบาก และหัวใจเต้นผิดจังหวะได้

• แผ่นแปะลิโดเคน (lidocaine) 5%: แปะบริเวณที่ปวดได้ถึง 3 แผ่น นาน 12 ชั่วโมงแล้วเว้น 12 ชั่วโมง ต้องแปะบนผิวที่ไม่มีแผล เหมาะกับปวดแถบแคบ คนที่กลัวยาง่วง และผู้สูงอายุ ประเมินผลใน 2–4 สัปดาห์

• แคปไซซิน (capsaicin): ครีมความเข้มข้น 0.075% ทาวันละ 3–4 ครั้ง แสบมากในช่วงแรก ส่วนแผ่นแปะ 8% แพทย์เป็นผู้แปะให้ครั้งละ 60 นาที และเว้นอย่างน้อย 3 เดือนต่อครั้ง

• ทรามาดอล (tramadol) หรือโอปิออยด์อื่น: เป็นทางเลือกลำดับถัดไปเมื่อยาข้างต้นไม่พอ ใช้ระยะสั้นเท่าที่จำเป็น

• การฉีดโบทูลินัมท็อกซิน (botulinum toxin) เข้าผิวหนัง การฉีดยาชาเส้นประสาท หรือส่งต่อคลินิกระงับปวด: ใช้ในรายที่ดื้อต่อการรักษา หลักฐานส่วนใหญ่มาจากการศึกษาขนาดเล็ก

สิ่งที่ตัดสินความสำเร็จคือการได้ขนาดยาที่พอและนานพอ คนจำนวนไม่น้อยเลิกยาในสัปดาห์แรกเพราะง่วงหรือเพราะยังไม่เห็นผล ทั้งที่ยังไม่ถึงขนาดที่ได้ผล ถ้าตัวแรกไม่ได้ผล ยังเปลี่ยนหรือใช้ร่วมกันได้ ซึ่งแพทย์จะเป็นผู้ตัดสินตามอายุ โรคร่วม และยาที่กินอยู่

ดูแลตัวเองร่วมด้วยได้ เช่น ใส่เสื้อเนื้อนุ่ม ใช้ฟิล์มใสหรือเสื้อรัดบาง ๆ กันผ้าเสียดสี ประคบเย็นเมื่อปวดแสบ นอนให้เป็นเวลา และบอกแพทย์ถ้าเริ่มซึมเศร้าหรือนอนไม่หลับ

ดูแลตัวเองที่บ้านระหว่างเป็นงูสวัด

• อาบน้ำได้ตามปกติ: ใช้น้ำอุ่นพอสบาย ฟอกเบา ๆ ซับให้แห้ง ไม่ถูแผล การอาบน้ำไม่ทำให้ผื่นลาม

• ไม่แกะหรือเจาะตุ่ม: ปล่อยให้แห้งเอง การแกะทำให้แผลลึกและเป็นแผลเป็น

• ทำแผล: ถ้าตุ่มแตกให้เช็ดเบา ๆ ด้วยน้ำเกลือ และปิดด้วยผ้าก๊อซที่ไม่ติดแผล

• เลี่ยงของที่ไม่ควรทา: ยาสีฟัน แป้ง สมุนไพรตำ เหล้าขาว หรือน้ำมันต่าง ๆ อาจระคายเคืองและทำให้ติดเชื้อซ้ำ

• เสื้อผ้า: ใส่หลวม เนื้อนุ่ม ระบายอากาศดี

• อาหาร: กินได้ตามปกติ ไม่มีหลักฐานว่าต้องงดไก่ ไข่ หรือของแสลง ให้เน้นกินพอและดื่มน้ำพอ อ่านต่อเรื่องงูสวัด กินอะไรหายไว ห้ามกินอะไร และกินไข่ได้ไหม

• ยา: กินยาต้านไวรัสให้ครบตามกำหนด แม้อาการจะดีขึ้นแล้ว

วัคซีนงูสวัด: ใครควรฉีด ฉีดกี่เข็ม

วัคซีนงูสวัดเป็นวิธีป้องกันที่มีหลักฐานชัดเจน ลดทั้งโอกาสเป็นโรคและโอกาสเกิดปวดเส้นประสาทเรื้อรัง แต่ไม่ได้ใช้รักษาขณะที่มีผื่นอยู่

• วัคซีนชนิดรีคอมบิแนนท์ (recombinant zoster vaccine): เป็นวัคซีนที่แนวทางปัจจุบันแนะนำ ไม่มีเชื้อเป็น ฉีดเข้ากล้าม 2 เข็ม ห่างกัน 2–6 เดือน ต้องฉีดให้ครบเพื่อให้ได้ระดับภูมิเต็มที่

• ใครควรฉีด: ผู้ที่อายุตั้งแต่ 50 ปี รวมถึงผู้ที่อายุตั้งแต่ 18 ปีที่ภูมิต่ำหรือกำลังจะได้รับยากดภูมิ กลุ่มหลังอาจฉีดเข็มที่สองห่างเพียง 1–2 เดือนได้ และควรวางแผนฉีดก่อนเริ่มยากดภูมิ

• ประสิทธิภาพ: งานวิจัยหลักพบป้องกันงูสวัดได้ราว 97% ในผู้ที่อายุตั้งแต่ 50 ปี และราว 90% ในผู้ที่อายุตั้งแต่ 70 ปี และการติดตามราว 10 ปียังคงระดับป้องกันได้เกือบ 90%

• อาการข้างเคียง: ปวดบวมตรงที่ฉีด อ่อนเพลีย ปวดเมื่อย หรือไข้ต่ำนาน 2–3 วัน ราว 1 ใน 6 คนมีอาการมากจนต้องพักงานชั่วคราว ควรเลือกวันฉีดให้เหมาะ

• เคยเป็นงูสวัดแล้ว: ฉีดได้ เพื่อลดโอกาสเป็นซ้ำ รอให้ผื่นหายและอาการระยะเฉียบพลันสงบก่อน

• เคยฉีดวัคซีนเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์เข็มเดียวมาก่อน: ชนิดนี้ป้องกันได้ราว 50% และลดลงตามเวลา จึงฉีดชนิดรีคอมบิแนนท์ซ้ำได้ โดยเว้นอย่างน้อย 8 สัปดาห์

• ใครควรเลื่อนหรือเลี่ยง: ผู้ที่แพ้รุนแรงต่อวัคซีนเข็มก่อนหรือส่วนประกอบของวัคซีน คนท้องให้เลื่อนไปก่อน ส่วนคนที่ไม่สบายรุนแรงควรรอให้หาย

วัคซีนอีสุกอีใสกับวัคซีนงูสวัดเป็นคนละตัว และไม่ใช้แทนกัน ส่วนคนที่จำไม่ได้ว่าเคยเป็นอีสุกอีใสหรือไม่ แต่อายุตั้งแต่ 50 ปี ส่วนใหญ่เคยได้รับเชื้อแล้ว ให้ปรึกษาแพทย์ว่าวัคซีนชนิดใดเหมาะกับโรคประจำตัวและยาที่ใช้อยู่

"งูสวัดพันรอบเอวแล้วตาย" และความเชื่ออื่น ๆ

• "พันรอบเอวครบวงแล้วตาย": ไม่จริง ไวรัสเดินตามเส้นประสาทข้างเดียว ผื่นจึงหยุดที่กึ่งกลางตัว การเป็นสองข้างพบน้อยมาก และถ้าเกิดขึ้นจริงเป็นสัญญาณของภูมิต่ำที่ต้องรักษาเร็ว ไม่ได้ตายเพราะผื่นครบวง

• "ต้องให้หมอพื้นบ้านเป่าหรือเขียนยา": ไม่มีหลักฐานว่าช่วยรักษา ผื่นที่ดูดีขึ้นคือตามธรรมชาติของโรค และการรอทำให้พลาดช่วง 72 ชั่วโมง

• "ทายาสีฟันหรือสมุนไพรให้ตุ่มแห้ง": ไม่ช่วยและเสี่ยงระคายเคืองหรือติดเชื้อซ้ำ

• "ห้ามกินไก่ ไข่ ของแสลง": ไม่มีหลักฐาน การงดอาหารมากไปทำให้ร่างกายขาดโปรตีน

• "เป็นแล้วไม่เป็นอีก": ไม่จริง เป็นซ้ำได้ แม้ไม่บ่อย จึงยังควรพิจารณาวัคซีน

• "ติดงูสวัดจากการอยู่ใกล้คนเป็น": ไม่ตรงเสียทีเดียว ถ้าติดจะเป็นอีสุกอีใส และเกิดเฉพาะคนที่ไม่มีภูมิ

สรุปสั้น ๆ

• งูสวัด (Herpes zoster) เกิดจากไวรัสอีสุกอีใสที่แฝงในปมประสาทกำเริบ เป็นแถบข้างเดียว และปวดนำมาก่อน 1–5 วัน

• ต่างจากเริมที่ขึ้นซ้ำที่เดิมเป็นกลุ่มเล็ก ต่างจากผื่นแพ้ที่เด่นเรื่องคัน และต่างจากอีสุกอีใสที่กระจายทั่วตัว

• ยาต้านไวรัสควรเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังผื่นขึ้น ผื่นมักตกสะเก็ดใน 7–10 วัน และหายใน 2–4 สัปดาห์

• ผื่นรอบตา ปลายจมูก หู หรือผื่นหลายแนว ต้องพบแพทย์ในวันนั้น

• ยังปวดเกิน 3 เดือนคือ PHN มีทางรักษาด้วยยาปรับขนาดและแผ่นแปะ ไม่ต้องทนปวด

• วัคซีนชนิดรีคอมบิแนนท์ 2 เข็ม ห่างกัน 2–6 เดือน แนะนำในผู้ที่อายุตั้งแต่ 50 ปี

คำถามที่พบบ่อยเรื่องงูสวัด

งูสวัด เกิดจากอะไร

งูสวัดเกิดจากไวรัส Varicella-zoster ตัวเดียวกับที่ทำให้เป็นอีสุกอีใส เมื่อหายจากอีสุกอีใสตอนเด็ก เชื้อไม่ได้หมดไปจากร่างกาย แต่แฝงอยู่ในปมประสาทเป็นสิบปี พอภูมิต่อเชื้อลดลงตามอายุ หรือเพราะโรคและยาที่กดภูมิคุ้มกัน เชื้อจะกลับมาแบ่งตัวและเดินตามเส้นประสาทออกมาที่ผิวหนัง จึงเป็นแถบข้างเดียว คนที่ไม่เคยได้รับเชื้ออีสุกอีใสเลยจึงไม่เป็นงูสวัด คนอายุน้อยที่แข็งแรงก็เป็นได้ แต่พบน้อยกว่าคนอายุตั้งแต่ 50 ปี

โรคงูสวัด อาการเริ่มแรก ระยะแรกเป็นยังไง

ระยะแรกยังไม่มีผื่น อาการคือปวดแสบร้อน เจ็บจี๊ด คัน หรือชาเป็นแถบข้างเดียว นำมาก่อนผื่นราว 1–5 วัน แค่เสื้อโดนก็อาจเจ็บ บางคนมีปวดศีรษะหรืออ่อนเพลียร่วมด้วย จากนั้นผิวจะแดงตรงจุดที่ปวด และมีตุ่มน้ำใสเป็นกลุ่มตามมาใน 12–24 ชั่วโมง ถ้าปวดข้างเดียวเป็นแถบแล้วเริ่มเห็นตุ่ม ควรพบแพทย์เร็วที่สุด เพราะยาต้านไวรัสควรเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังผื่นขึ้น หากแน่นหน้าอกหรือปวดท้องรุนแรง ให้ไปโรงพยาบาลก่อนโดยไม่ต้องรอดูผื่น

งูสวัด กี่วันหาย

ผื่นงูสวัดมักตกสะเก็ดใน 7–10 วัน และผิวหายใน 2–4 สัปดาห์ ผู้สูงอายุและคนภูมิต่ำอาจนานกว่านั้น รอยดำหรือรอยแดงอาจอยู่ต่ออีกหลายเดือนแล้วค่อยจางลง ส่วนอาการปวดมักดีขึ้นพร้อมผื่น แต่บางคน โดยเฉพาะอายุมาก ยังปวดต่อหลังผื่นหาย ถ้าปวดเกิน 3 เดือนนับจากวันที่ผื่นขึ้นจะเรียกว่าปวดเส้นประสาทหลังงูสวัด ซึ่งต้องรักษาต่อ ถ้ามีตุ่มใหม่ขึ้นเกิน 7 วันหรือแผลแย่ลงหลังสัปดาห์แรก ควรกลับไปพบแพทย์

งูสวัด ติดต่อไหม

ไม่ได้ติดเป็นงูสวัดโดยตรง แต่เชื้อในน้ำจากตุ่มทำให้คนที่ไม่เคยเป็นอีสุกอีใสและไม่เคยฉีดวัคซีนอีสุกอีใสป่วยเป็นอีสุกอีใสได้ ระยะแพร่เชื้อเริ่มตั้งแต่ตุ่มแรกขึ้นจนตกสะเก็ดหมด ราว 7–10 วัน ควรปิดแผล ล้างมือบ่อย และไม่ใช้ผ้าเช็ดตัวร่วมกัน ระหว่างนี้ให้เลี่ยงการอยู่ใกล้หญิงตั้งครรภ์ที่ไม่มีภูมิ ทารกแรกเกิด และคนภูมิต่ำ ส่วนคนในบ้านที่เคยเป็นอีสุกอีใสแล้ว โดยทั่วไปไม่ต้องแยกห้องหรือแยกตัว

งูสวัด รักษายังไง กินยาอะไร

รักษาหลักด้วยยาต้านไวรัสชนิดกิน ได้แก่ อะไซโคลเวียร์ (acyclovir) 800 มก. วันละ 5 ครั้ง วาลาไซโคลเวียร์ (valacyclovir) 1 กรัม วันละ 3 ครั้ง หรือแฟมไซโคลเวียร์ (famciclovir) 500 มก. วันละ 3 ครั้ง นาน 7 วันโดยประมาณ ควรเริ่มภายใน 72 ชั่วโมงหลังผื่นขึ้น ร่วมกับยาแก้ปวดตามความรุนแรง เช่น พาราเซตามอล หรือกาบาเพนตินเมื่อปวดแบบเส้นประสาท แพทย์เป็นผู้เลือกยาและปรับขนาดตามอายุและค่าไต จึงไม่ควรซื้อยากินเอง

งูสวัด อันตรายไหม

ส่วนใหญ่ไม่อันตรายถึงชีวิต และหายได้ในไม่กี่สัปดาห์ ที่พันรอบเอวแล้วตายเป็นความเชื่อที่ไม่จริง สิ่งที่น่าห่วงคือตำแหน่งและภาวะแทรกซ้อน ผื่นรอบตาหรือปลายจมูกเสี่ยงต่อการมองเห็น ผื่นที่หูอาจทำให้หน้าเบี้ยวและหูอื้อ ผู้สูงอายุเสี่ยงปวดเส้นประสาทเรื้อรัง และคนภูมิต่ำอาจมีผื่นกระจายและเชื้อลงอวัยวะภายใน ถ้าปวดศีรษะรุนแรง คอแข็ง สับสน หรืออ่อนแรง ควรไปห้องฉุกเฉินทันที

อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง: โรคอีสุกอีใส สาเหตุและการป้องกัน · เริมเกิดจากอะไร · เริมที่ปาก กี่วันหาย · รวมบทความโรคผิวหนังโดยแพทย์เฉพาะทาง

ข้อมูลในบทความนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือคำสั่งการรักษาเฉพาะบุคคล ขนาดยาที่กล่าวถึงเป็นขนาดมาตรฐานในผู้ใหญ่ที่ไตทำงานปกติ การเลือกและการปรับยาเป็นหน้าที่ของแพทย์ผู้ตรวจ

บทความโดย นพ.ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง · ตรวจทานล่าสุด 4 พฤศจิกายน 2569