คันตามตัว เกิดจากอะไร และผื่นคันแบบไหนต้องพบแพทย์

อาการคันตามตัวเป็นเรื่องที่เจอได้แทบทุกคน บางครั้งคันแป๊บเดียวแล้วหาย แต่บางคนคันทั้งตัวต่อเนื่องเป็นสัปดาห์จนนอนไม่หลับ เกาจนผิวเป็นรอย สิ่งที่หลายคนเข้าใจผิดคือคิดว่า "คันตามตัว" เป็นโรคหนึ่ง ทั้งที่จริงมันเป็นเพียงอาการ และเบื้องหลังอาจมีได้หลายสาเหตุที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง

ผมเขียนบทความนี้ในฐานะแพทย์ผิวหนังที่เจอคนไข้มาด้วยอาการคันแทบทุกวัน เป้าหมายคือช่วยให้คุณแยกได้ว่าอาการคันที่เป็นอยู่น่าจะมาจากอะไร ดูแลเบื้องต้นได้แค่ไหน และผื่นคันแบบไหนที่ไม่ควรปล่อยไว้

คันตามตัว เกิดจากอะไรได้บ้าง

อาการคันเกิดจากปลายประสาทในผิวหนังถูกกระตุ้น ซึ่งมีได้จากหลายต้นเหตุ บางอย่างอยู่ที่ผิวหนังเอง บางอย่างเป็นสัญญาณจากภายในร่างกาย กลุ่มสาเหตุที่พบบ่อยได้แก่

• ผิวแห้ง โดยเฉพาะในหน้าหนาว ห้องแอร์ หรือผู้สูงอายุ เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของอาการคันโดยไม่มีผื่นชัด

• ลมพิษ ผื่นนูนแดงที่ขึ้นเร็วและยุบเร็ว เปลี่ยนที่ไปเรื่อย คันมาก

• ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง ผิวแห้งคันเรื้อรัง เป็น ๆ หาย ๆ มักมีประวัติภูมิแพ้ในครอบครัว

• ผื่นแพ้สัมผัส จากสบู่ น้ำหอม โลหะ หรือสารเคมี คันเฉพาะบริเวณที่สัมผัส

• การติดเชื้อรา เช่น กลากเกลื้อน คันเป็นวงหรือเป็นปื้นมีขุย

• หิด แมลงกัด หรือเหา คันมากตอนกลางคืนและมักมีคนในบ้านคันด้วย

• โรคภายในบางอย่าง เช่น ตับ ไต ไทรอยด์ เบาหวาน หรือโรคเลือดบางชนิด ที่ทำให้คันทั้งตัวโดยไม่มีผื่น

จะเห็นว่าตั้งแต่ผิวแห้งธรรมดาไปจนถึงสัญญาณของโรคภายใน ล้วนทำให้คันได้เหมือนกัน นี่คือเหตุผลว่าทำไมการรักษาที่ถูกต้องต้องเริ่มจากการหาสาเหตุ ไม่ใช่แค่กินยาแก้แพ้ไปเรื่อย ๆ

ผื่นคันตามตัวมีกี่แบบ และดูยังไง

คนไข้มักค้นหา "รูปภาพผื่นคันต่างๆ" เพื่อเทียบกับผื่นที่ตัวเอง ผมขอสรุปลักษณะที่สังเกตได้ด้วยตาเปล่า เพื่อให้พอประเมินเบื้องต้น แต่ย้ำว่าภาพและคำอธิบายช่วยได้แค่ระดับหนึ่ง ไม่แทนการตรวจจริง เพราะผื่นหลายชนิดหน้าตาคล้ายกันมาก

ตุ่มแดงเล็ก ๆ เป็นกลุ่ม

ตุ่มแดงเล็ก ๆ ขึ้นเป็นกลุ่มหรือเป็นแถว คันมาก มักพบจากแมลงกัด หิด หรือผื่นผิวหนังอักเสบ ถ้าขึ้นเป็นแนวและคันหนักตอนกลางคืน ควรนึกถึงหิดไว้ก่อน โดยเฉพาะเมื่อคนใกล้ตัวคันด้วย

ผื่นนูนแดงที่ย้ายที่ไปเรื่อย

ปื้นนูนแดงคล้ายโดนตำแย ขึ้นเร็ว คันมาก แต่ละจุดอยู่ไม่กี่ชั่วโมงแล้วยุบ ย้ายไปขึ้นที่ใหม่ นี่คือลักษณะของลมพิษ ซึ่งอาจสัมพันธ์กับอาหาร ยา การติดเชื้อ หรือบางครั้งหาสาเหตุไม่พบ

ปื้นแห้งลอกเป็นขุย

ผิวเป็นปื้นแห้ง แดง ลอกเป็นขุย คันเรื้อรัง พบในผื่นภูมิแพ้ผิวหนังและผิวแห้ง ถ้าเป็นวงขอบชัดมีขุยที่ขอบ ให้นึกถึงเชื้อรากลากร่วมด้วย

คันทั้งตัวแต่ไม่มีผื่น

บางคนคันทั้งตัวแต่ผิวดูปกติ ไม่มีตุ่มหรือปื้นชัด มีเพียงรอยเกา กลุ่มนี้ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะอาจมาจากผิวแห้งก็จริง แต่ก็เป็นแบบที่พบได้ในโรคภายใน เช่น โรคตับ ไต ไทรอยด์ หรือโรคเลือดบางชนิด

ทำไมคันตอนกลางคืนมากกว่ากลางวัน

หลายคนสงสัยว่าทำไมพอหัวถึงหมอนแล้วคันขึ้นมาเลย ส่วนหนึ่งเป็นเรื่องธรรมชาติของร่างกาย ตอนกลางคืนอุณหภูมิผิวสูงขึ้นเล็กน้อย การไหลเวียนเลือดที่ผิวเพิ่มขึ้น และไม่มีสิ่งเร้าอื่นมาเบี่ยงเบนความสนใจ อาการคันจึงเด่นชัดขึ้น

แต่ถ้าคันกลางคืนหนักมากจนนอนไม่ได้และเป็นต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อมีตุ่มเป็นแนวตามง่ามมือ ข้อมือ หรือรอบเอว ควรนึกถึงหิดเป็นอันดับต้น ๆ เพราะเป็นภาวะที่รักษาหายได้แต่ต้องรักษาทั้งบ้านพร้อมกัน

อาการคันแบบไหนที่ต้องสงสัยโรคภายใน

นี่คือส่วนที่ผมอยากให้ความสำคัญมากที่สุด เพราะอาการคันบางแบบเป็นมากกว่าปัญหาผิวหนัง ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุภายในเมื่อมีลักษณะเหล่านี้

• คันทั้งตัวเรื้อรังนานเกินสองสัปดาห์โดยไม่มีผื่นชัดเจน

• คันร่วมกับน้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ มีไข้ เหงื่อออกกลางคืน หรือต่อมน้ำเหลืองโต

• คันร่วมกับตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะเข้ม ซึ่งอาจบอกถึงโรคตับหรือทางเดินน้ำดี

• คันมากขึ้นเรื่อย ๆ ในผู้สูงอายุ ที่ไม่ตอบสนองต่อการทาครีมและกินยาแก้แพ้

• คันหลังอาบน้ำอุ่นทุกครั้ง ซึ่งพบในโรคเลือดบางชนิด

อาการคันที่เป็นสัญญาณของโรคภายในมักไม่หายด้วยยาทาเฉย ๆ การตรวจเลือดดูการทำงานของตับ ไต ไทรอยด์ และค่าความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด จะช่วยแยกได้ว่าต้นเหตุอยู่ที่ผิวหรือลึกกว่านั้น

วินิจฉัยอาการคันอย่างไร

ที่คลินิก เมื่อคนไข้มาด้วยอาการคัน เราไม่ได้แค่จ่ายยาแก้แพ้แล้วจบ แต่จะไล่หาสาเหตุอย่างเป็นระบบ เริ่มจากการซักประวัติว่าคันมานานแค่ไหน คันตรงไหน สัมพันธ์กับอะไร มีคนในบ้านคันด้วยไหม และมีอาการทางร่างกายอื่นร่วมหรือเปล่า

จากนั้นจึงตรวจผิวหนังอย่างละเอียด ใช้ Dermoscope ส่องดูผื่นและรอยโรค บางรายขูดผิวไปตรวจหาเชื้อราหรือหิดด้วยกล้องจุลทรรศน์ และถ้าสงสัยสาเหตุภายในก็ส่งตรวจเลือดเพิ่มเติม การวินิจฉัยที่ถูกตั้งแต่แรกช่วยให้รักษาตรงจุดและไม่เสียเวลาลองยาไปเรื่อย

ดูแลอาการคันเบื้องต้นอย่างไร

ระหว่างที่ยังหาสาเหตุ การดูแลผิวที่ดีช่วยลดอาการคันได้มาก หลักการคือลดการระคายเคืองและเติมความชุ่มชื้นให้ผิว

• ทาครีมบำรุงผิวที่ให้ความชุ่มชื้นทันทีหลังอาบน้ำขณะผิวยังหมาด ๆ

• อาบน้ำอุณหภูมิปกติหรืออุ่นเล็กน้อย เลี่ยงน้ำร้อนจัดที่ยิ่งทำให้ผิวแห้งและคันมากขึ้น

• เลือกสบู่อ่อนโยน ไม่มีน้ำหอม เลี่ยงการขัดถูผิวแรง ๆ

• ใส่เสื้อผ้าฝ้ายระบายอากาศดี เลี่ยงผ้าหนาที่ทำให้เหงื่ออับ

• พยายามไม่เกา เพราะการเกาทำให้ผิวอักเสบและยิ่งคันเป็นวงจร ตัดเล็บให้สั้นช่วยลดการทำร้ายผิว

ยาแก้แพ้ชนิดกินช่วยบรรเทาอาการคันจากลมพิษและภูมิแพ้ได้ แต่ไม่ได้แก้ที่ต้นเหตุทุกชนิด ถ้าคันไม่ดีขึ้นใน 1 ถึง 2 สัปดาห์ อย่าซื้อยาทาสเตียรอยด์มาใช้เองต่อเนื่อง เพราะถ้าต้นเหตุเป็นเชื้อราหรือหิด สเตียรอยด์จะทำให้แย่ลงและวินิจฉัยยากขึ้น

เมื่อไหร่ควรพบแพทย์ผิวหนัง

อาการคันส่วนใหญ่ดูแลเองได้ แต่ควรพบแพทย์ผิวหนังเมื่อคันต่อเนื่องเกินสองสัปดาห์ทั้งที่ดูแลผิวดีแล้ว คันจนรบกวนการนอนและการใช้ชีวิต มีผื่นลุกลามหรือติดเชื้อจากการเกา มีคนในบ้านคันพร้อมกัน หรือมีอาการทางร่างกายอื่นร่วมอย่างที่กล่าวไปข้างต้น การตรวจให้รู้สาเหตุที่แท้จริงคือทางที่เร็วที่สุดที่จะหายคัน

คำถามที่พบบ่อย

คันตามตัวแต่ไม่มีผื่น เกิดจากอะไร คันโดยไม่มีผื่นพบบ่อยที่สุดจากผิวแห้ง โดยเฉพาะในผู้สูงอายุและอากาศเย็น แต่ถ้าคันทั้งตัวเรื้อรังโดยไม่มีผื่น อาจเป็นสัญญาณของโรคภายใน เช่น ตับ ไต ไทรอยด์ หรือโรคเลือด ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ

คันตามตัวกินยาอะไรหาย ยาแก้แพ้ชนิดกินช่วยลดอาการคันจากลมพิษและภูมิแพ้ได้ แต่ไม่ได้แก้ทุกสาเหตุ ถ้าต้นเหตุเป็นเชื้อรา หิด หรือโรคภายใน ต้องรักษาให้ตรงสาเหตุจึงจะหาย ไม่ควรกินยาแก้แพ้ต่อเนื่องเองโดยไม่หาสาเหตุ

ผื่นคันแบบไหนอันตราย ผื่นคันที่ควรรีบพบแพทย์ ได้แก่ คันร่วมกับน้ำหนักลด มีไข้ ต่อมน้ำเหลืองโต ตัวเหลืองตาเหลือง ผื่นลุกลามเร็ว หรือคันทั้งตัวเรื้อรังที่ไม่ตอบสนองต่อการรักษาเบื้องต้น

คันตอนกลางคืนมากเกิดจากอะไร ตอนกลางคืนผิวอุ่นขึ้นและไม่มีสิ่งเร้าอื่นเบี่ยงเบน อาการคันจึงเด่นขึ้น แต่ถ้าคันกลางคืนหนักมากและมีตุ่มเป็นแนวตามง่ามมือหรือรอบเอว ควรนึกถึงหิด ซึ่งต้องรักษาทุกคนในบ้านพร้อมกัน

ถ้าคุณคันตามตัวเรื้อรัง เกาจนนอนไม่หลับ หรือไม่แน่ใจว่าผื่นที่เป็นคืออะไร การให้แพทย์ผิวหนังตรวจหาสาเหตุจะตอบได้ชัดและช่วยให้รักษาตรงจุด ปรึกษาแพทย์เฉพาะทางผิวหนังที่ Siam Dermatology โทร 061-448-7000 หรือ LINE @dr.patskinclinic

เขียนและตรวจทานโดย นพ.ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง