สารหนูกับผิวหนัง คืออะไร? แพทย์ผิวหนังอธิบายหลังกรมการแพทย์เตือนอาการที่ควรสังเกต

ภาพ: Anita Ghosh/REACH · CC BY 2.0 · ตัดต่อ

เขียนโดย นพ. ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง

สารหนู (arsenic) คือธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติ โดยเฉพาะในแหล่งน้ำใต้ดิน รวมถึงพื้นที่อุตสาหกรรมและเหมืองแร่ หากได้รับในปริมาณสูงหรือสะสมต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจส่งผลต่อสุขภาพและทำให้ผิวหนังผิดปกติได้ เช่น ผิวคล้ำที่ลำตัว รักแร้และขาหนีบ ลายจุดสีจางคล้ายหยดฝน ตุ่มนูนแข็งที่ฝ่ามือฝ่าเท้า หรือแถบขาวขวางเล็บ แต่ข้อมูลล่าสุดของกรมควบคุมโรคเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่า ระดับสารหนูที่ตรวจพบในร่างกายประชาชนกลุ่มเสี่ยงยังอยู่ในระดับค่อนข้างต่ำ และยังไม่พบอาการ การเฝ้าระวังระยะยาวยังจำเป็น หากผิวเปลี่ยนสี มีตุ่มนูนแข็ง หรือมีผื่นเรื้อรัง ควรพบแพทย์ผิวหนัง

บทความนี้อธิบายข่าวของสถาบันโรคผิวหนัง กรมการแพทย์ เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ว่าสารหนูกับผิวหนังเกี่ยวข้องกันอย่างไร อาการแบบใดที่ควรสังเกต และสถานการณ์การเฝ้าระวังในขณะนี้อยู่ขั้นไหน

ข่าวล่าสุด: กรมการแพทย์เตือนสารหนูกับผิวหนังอย่างไร

เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 สถาบันโรคผิวหนัง กรมการแพทย์ ออกข่าวเตือนให้ตระหนักถึงสารหนูกับผลกระทบต่อผิวหนัง โดยเฉพาะผู้ที่อาศัยในพื้นที่เสี่ยงหรือมีโอกาสสัมผัสสารหนูจากสิ่งแวดล้อมและการประกอบอาชีพ นายแพทย์วีรวุฒิ อิ่มสำราญ อธิบดีกรมการแพทย์ อธิบายว่า หากได้รับในปริมาณสูงหรือสะสมเป็นเวลานาน อาจส่งผลต่อระบบประสาท ระบบทางเดินอาหาร ระบบหัวใจและหลอดเลือด และระบบผิวหนัง สื่อสาธารณะอย่างไทยพีบีเอสได้รายงานข่าวนี้ในวันเดียวกัน

ก่อนหน้านี้ เมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 กรมควบคุมโรคชี้แจงผลการเฝ้าระวังสุขภาพประชาชนกลุ่มเสี่ยงในลุ่มแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำโขง ปี 2568–2569 ว่าสัดส่วนผู้มีระดับสารหนูในปัสสาวะค่อนข้างสูงมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น และสารหนูรวมในปัสสาวะปี 2569 มีค่าสูงกว่าปี 2568 ในจังหวัดเชียงรายและเชียงใหม่

อย่างไรก็ดี ที่ประชุมผู้เชี่ยวชาญเมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2569 ให้ข้อมูลว่าปริมาณสารหนูที่ตรวจพบในร่างกายยังอยู่ในระดับค่อนข้างต่ำ และยังไม่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ กรมควบคุมโรคระบุด้วยว่าเบื้องต้นยังไม่พบอาการแสดง แต่ต้องสอบสวนว่าเหตุใดผู้ที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงเหมือนกันจึงมีปริมาณสารหนูในปัสสาวะต่างกัน และต้องติดตามสุขภาพระยะยาวอย่างต่อเนื่อง กรมขอให้ยึดหลัก "รู้ความเสี่ยง ไม่ตื่นตระหนก ป้องกันได้"

สารหนู คืออะไร และเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร

สารหนู คือธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติ โดยเฉพาะในแหล่งน้ำใต้ดิน รวมถึงพื้นที่อุตสาหกรรมและเหมืองแร่ องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าสารหนูอนินทรีย์ เช่น ที่พบในน้ำ มีความเป็นพิษสูง ส่วนสารหนูอินทรีย์ที่พบในอาหารทะเลเป็นหลัก มักเป็นอันตรายต่อสุขภาพน้อยกว่า

ร่างกายอาจได้รับสารหนูจากการดื่มน้ำหรือใช้น้ำที่ปนเปื้อนในการประกอบอาหาร การสัมผัสในงานที่เกี่ยวข้อง และจากสิ่งแวดล้อมในพื้นที่เสี่ยง การได้รับปริมาณสูงแบบเฉียบพลันมักทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสียอย่างรุนแรง ส่วนการสัมผัสโดยตรงอาจทำให้ผิวระคายเคือง แดง หรือบวมได้

การได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานานต่างออกไป อาการทางผิวหนังจากการได้รับสารหนูอนินทรีย์ในระดับสูง มักไม่เกิดในเวลาไม่กี่วัน WHO ระบุว่าอาการแรกมักพบที่ผิวหนัง ได้แก่ ผิวเปลี่ยนสี รอยโรคที่ผิว และผิวแข็งหนาที่ฝ่ามือฝ่าเท้า โดยเกิดหลังได้รับอย่างน้อยราว 5 ปี และอาจเป็นสัญญาณที่มาก่อนมะเร็งผิวหนังได้ ความเสี่ยงจึงสัมพันธ์กับปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ ไม่ใช่การสัมผัสครั้งเดียวเสมอไป

สารหนูในร่างกาย ผลตรวจตอนนี้อยู่ระดับไหน

การตรวจสารหนูในร่างกายที่สถาบันโรคผิวหนังกล่าวถึงในข่าว คือการตรวจระดับสารหนูในปัสสาวะเป็นหลัก โดยอาจพิจารณาตรวจเลือด เส้นผม หรือเล็บเพิ่มเติมตามความเหมาะสม ร่วมกับประวัติการสัมผัสและการตรวจร่างกาย

ผลเฝ้าระวังของกรมควบคุมโรคในช่วงปี 2568–2569 ชี้ว่ามีแนวโน้มสัดส่วนประชาชนที่มีระดับสารหนูในปัสสาวะค่อนข้างสูงเพิ่มขึ้นในบางพื้นที่ แต่ผู้เชี่ยวชาญประเมินว่าปริมาณที่ตรวจพบยังค่อนข้างต่ำ ยังไม่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ และเบื้องต้นยังไม่พบอาการ การมีค่าตรวจในปัสสาวะจึงยังไม่เท่ากับว่ามีพิษสารหนูที่แสดงอาการแล้ว และยังไม่ควรตีความเองจากข่าวโดยไม่ให้แพทย์ประเมิน

กรมควบคุมโรคยังสอบสวนปัจจัยเสี่ยงและเหตุที่ค่าตรวจในพื้นที่เสี่ยงเดียวกันอาจต่างกันได้ ข้อมูลชุดนี้จึงเป็นสถานะการเฝ้าระวัง ไม่ใช่ข้อสรุปว่ามีผู้ป่วยจากสารหนูในพื้นที่แล้ว

ผิวคล้ำเป็นจุดลายจากสารหนู ดูอย่างไร

สารหนู อาการทางผิวหนังที่สถาบันโรคผิวหนังกล่าวถึงเมื่อได้รับต่อเนื่องนาน คือผิวคล้ำขึ้น โดยเฉพาะที่ลำตัว รักแร้ และขาหนีบ บางรายมีจุดสีจางแทรกบนผิวที่คล้ำ ลักษณะคล้ายหยดฝนบนพื้นดินที่มีฝุ่น เรียกว่า "raindrops on a dusty road"

ภาพ: Khatun et al. · CC BY 4.0 · ตัดต่อ

ลายแบบนี้เป็นลักษณะที่แพทย์ใช้สังเกตเมื่อสงสัยการได้รับสารหนูระยะยาว แต่ผิวคล้ำหรือมีจุดสียังมีสาเหตุอื่นได้อีกมาก เช่น รอยดำจากยา หรือฝ้าจากแสงแดดและฮอร์โมน จึงไม่ควรสรุปเองว่าเป็นจากสารหนู แพทย์จะดูรูปแบบของรอย ตำแหน่ง และประวัติการสัมผัสประกอบกัน

ตุ่มนูนแข็งที่ฝ่ามือฝ่าเท้าจากสารหนู คืออะไร

นอกจากผิวคล้ำแล้ว อาจพบผิวหนาตัวเป็นตุ่มนูนแข็งคล้ายตาปลาที่ฝ่ามือและฝ่าเท้า เรียกว่า arsenical keratoses สถาบันโรคผิวหนังระบุว่าบางรอยโรคอาจพัฒนาเป็นมะเร็งผิวหนังได้ จึงควรให้แพทย์ตรวจเมื่อมีตุ่มนูนแข็งหรือผิวหนาผิดปกติที่ฝ่ามือฝ่าเท้า โดยเฉพาะถ้ามีผิวคล้ำเป็นลายร่วมด้วย

ภาพ: Khatun et al. · CC BY 4.0 · ตัดต่อ

ตุ่มแบบนี้ต่างจากผิวหนังหยาบจากแสงแดด (actinic keratosis) ซึ่งมักเกิดบนผิวที่โดนแดดสะสม ทั้งสองอย่างควรรายงานแพทย์ผิวหนัง เพราะอาจสัมพันธ์กับความเสี่ยงมะเร็งผิวหนังคนละเส้นทาง และไม่ควรแกะ ตัด หรือทายารักษาหูดเอง

Mees' lines ที่เล็บจากสารหนู ขึ้นเมื่อไร

สถาบันโรคผิวหนังระบุว่าอาจพบแถบสีขาวพาดตามขวางบนเล็บ เรียกว่า Mees' lines ซึ่งอาจปรากฏราว 8 สัปดาห์หลังได้รับสารหนู แถบนี้ไม่ได้มีเฉพาะในพิษสารหนู และไม่ใช่หลักฐานเพียงอย่างเดียวว่ามีสารหนูในร่างกาย หากสงสัย ควรให้แพทย์ดูเล็บร่วมกับผิวหนังและประวัติการสัมผัส

ภาพ: Yannick Trottier · CC BY-SA 3.0

Blackfoot disease คืออะไร ต่างจากอาการที่ผิวอย่างไร

สถาบันโรคผิวหนังระบุว่าในบางรายอาจพบความผิดปกติของหลอดเลือดส่วนปลายอย่างรุนแรง จนเกิดภาวะเนื้อเยื่อบริเวณเท้าขาดเลือด หรือ Blackfoot disease ลักษณะนี้เป็นภาวะรุนแรงที่สัมพันธ์กับการได้รับสารหนูต่อเนื่องในบางบริบท ไม่ใช่ผื่นหรือตุ่มที่ผิวทั่วไป

ในข้อมูลเฝ้าระวังล่าสุดของกรมควบคุมโรค ยังไม่พบอาการในประชาชนกลุ่มเสี่ยงที่ตรวจ และผู้เชี่ยวชาญประเมินว่าระดับที่พบยังค่อนข้างต่ำ การกล่าวถึง Blackfoot disease จึงเป็นการให้รู้จักสัญญาณที่แพทย์ใช้เฝ้าระวังในระยะยาว ไม่ได้หมายความว่าพบภาวะนี้ในพื้นที่เฝ้าระวังของไทยในขณะนี้

สารหนูเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนังอย่างไร

การได้รับสารหนูเป็นเวลานานเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง โดยเฉพาะ squamous cell carcinoma (SCC) และ basal cell carcinoma (BCC) รวมถึง Bowen's disease ซึ่งสถาบันโรคผิวหนังอธิบายว่าเป็นมะเร็งผิวหนังระยะเริ่มต้น มีลักษณะเป็นผื่นหรือปื้นสีแดง สีน้ำตาล หรือสีใกล้เคียงผิวหนัง มีขุยหรือสะเก็ด และอาจพบในบริเวณที่ไม่ถูกแสงแดด WHO และทบวงการระหว่างประเทศว่าด้วยการวิจัยโรคมะเร็ง (IARC) จัดว่าสารหนูและสารประกอบของสารหนูเป็นสารก่อมะเร็งในคน และการปนเปื้อนในน้ำดื่มก็จัดว่าก่อมะเร็งในคนเช่นกัน

ทั้งนี้ ความเสี่ยงขึ้นกับปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ ไม่ใช่ทุกคนที่เคยสัมผัสจะเป็นมะเร็ง และขณะนี้ข้อมูลในประเทศยังระบุว่าระดับที่ตรวจพบค่อนข้างต่ำ ยังไม่พบอาการ หากมีปื้น ตุ่มนูน หรือแผลที่ไม่ยุบ ควรให้แพทย์ผิวหนังตรวจ อาจต้องตัดชิ้นเนื้อผิวหนังเพื่อยืนยัน การสังเกต สัญญาณเตือนมะเร็งผิวหนัง ยังมีประโยชน์ โดยเฉพาะเมื่อมีรอยใหม่หรือรอยเก่าที่เปลี่ยนไป

เมื่อไรควรพบแพทย์ผิวหนัง

ควรพบแพทย์ผิวหนังเมื่อ

• ผิวเปลี่ยนสี โดยเฉพาะผิวคล้ำที่ลำตัว รักแร้ ขาหนีบ หรือมีจุดสีจางแทรกเป็นลาย

• มีตุ่มนูนแข็งหรือผิวหนาผิดปกติที่ฝ่ามือฝ่าเท้า

• มีผื่นเรื้อรังที่ไม่ทราบสาเหตุ หรือปื้นมีขุยสะเก็ดที่ยุบแล้วกลับมา

• มีแถบขาวขวางเล็บร่วมกับประวัติอาศัยหรือทำงานในพื้นที่เสี่ยง

หากรอยสงสัยมะเร็งผิวหนัง แพทย์อาจตัดชิ้นเนื้อเพื่อวินิจฉัย ไม่ควรรอจนรอยลุกลาม หรือซื้อยาทาแก้ตุ่มเอง ผู้ที่อยู่ในพื้นที่เฝ้าระวังและมีอาการผิดปกติทางผิวหนัง กรมควบคุมโรคแนะนำให้พบแพทย์ และสอบถามเพิ่มได้ที่สายด่วน 1422 หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในพื้นที่

ลดความเสี่ยงจากสารหนูได้อย่างไร

แนวทางที่หน่วยงานราชการแนะนำสอดคล้องกัน คือเลือกน้ำดื่มจากแหล่งที่สะอาดและปลอดภัย งดนำน้ำจากลำน้ำที่ปนเปื้อนมาใช้ในการอุปโภค หลีกเลี่ยงการสัมผัสสารหนูโดยตรง โดยเฉพาะในพื้นที่เสี่ยงหรือที่ทำงานที่เกี่ยวข้อง และหมั่นสังเกตผิวหนัง เล็บ และสุขภาพโดยรวม

WHO ระบุว่าในชุมชนที่ได้รับผลกระทบ สิ่งสำคัญที่สุดคือการได้น้ำที่ปลอดภัยสำหรับดื่ม ประกอบอาหาร และรดพืชผักที่รับประทาน ควรติดตามผลตรวจสารหนูในแหล่งน้ำ พืช ผัก และสัตว์น้ำตามที่หน่วยงานราชการแจ้ง และปฏิบัติตามคำแนะนำล่าสุดของพื้นที่นั้น ๆ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสารหนูกับผิวหนัง

สารหนู คืออะไร?

สารหนู คือธาตุกึ่งโลหะที่พบได้ตามธรรมชาติ โดยเฉพาะในแหล่งน้ำใต้ดิน รวมถึงพื้นที่อุตสาหกรรมและเหมืองแร่ สารหนูอนินทรีย์ เช่น ที่พบในน้ำ มีความเป็นพิษสูงกว่าสารหนูอินทรีย์ที่พบในอาหารทะเลเป็นหลัก หากได้รับปริมาณสูงแบบเฉียบพลันอาจมีอาการทางเดินอาหารรุนแรง หากสะสมต่อเนื่องนาน อาจมีผลต่อผิวหนังและระบบอื่นของร่างกาย

สารหนูในร่างกาย ตรวจได้อย่างไร?

แพทย์จะดูประวัติการสัมผัสร่วมกับตรวจร่างกาย และตรวจระดับสารหนูในปัสสาวะเป็นหลัก อาจพิจารณาตรวจเลือด เส้นผม หรือเล็บเพิ่มตามความเหมาะสม ค่าในปัสสาวะอย่างเดียวยังไม่เท่ากับว่ามีอาการจากสารหนูแล้ว ควรให้แพทย์แปลผลร่วมกับอาการและประวัติ

สารหนู อาการทางผิวหนังมีอะไรบ้าง?

เมื่อได้รับต่อเนื่องนาน อาจพบผิวคล้ำที่ลำตัว รักแร้และขาหนีบ จุดสีจางแทรกบนผิวคล้ำลักษณะคล้ายหยดฝนบนพื้นดินที่มีฝุ่น (raindrops on a dusty road) และตุ่มนูนแข็งคล้ายตาปลาที่ฝ่ามือฝ่าเท้า (arsenical keratoses) อาจมีแถบขาวขวางเล็บ (Mees' lines) ซึ่งสถาบันโรคผิวหนังระบุว่าอาจปรากฏราว 8 สัปดาห์หลังได้รับสาร อาการเหล่านี้มีสาเหตุอื่นได้ จึงควรให้แพทย์ผิวหนังตรวจ

พิษสารหนู อันตรายแค่ไหน ระดับที่พบตอนนี้เป็นอย่างไร?

พิษสารหนูขึ้นกับรูปแบบ ปริมาณ และระยะเวลาที่ได้รับ การได้รับระดับสูงต่อเนื่องนานอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อความผิดปกติของผิวหนังและมะเร็งบางชนิด แต่ข้อมูลกรมควบคุมโรคเมื่อวันที่ 4 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่าปริมาณสารหนูที่ตรวจพบในร่างกายประชาชนกลุ่มเสี่ยงยังค่อนข้างต่ำ ยังไม่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ และเบื้องต้นยังไม่พบอาการ ควรเฝ้าระวังและป้องกันต่อเนื่อง โดยไม่ต้องตื่นตระหนก

ลาย raindrops on a dusty road คืออะไร?

คือลักษณะผิวคล้ำที่มีจุดสีจางแทรก ดูคล้ายหยดฝนบนพื้นดินที่มีฝุ่น สถาบันโรคผิวหนังระบุว่าอาจพบได้เมื่อได้รับสารหนูเป็นเวลานาน โดยเฉพาะร่วมกับผิวคล้ำที่ลำตัว รักแร้หรือขาหนีบ ลายแบบนี้ไม่จำเพาะจนวินิจฉัยได้ด้วยตาเปล่าเสมอไป หากสงสัยควรพบแพทย์ผิวหนัง

Mees' lines คืออะไร ขึ้นกี่สัปดาห์หลังได้รับสารหนู?

Mees' lines คือแถบสีขาวพาดตามขวางบนเล็บ สถาบันโรคผิวหนังระบุว่าอาจปรากฏราว 8 สัปดาห์หลังได้รับสารหนู แต่แถบลักษณะนี้เกิดจากสาเหตุอื่นได้ด้วย รวมถึงยาบางชนิด หากมีแถบขาวขวางเล็บ ไม่ควรสรุปเองว่าเป็นพิษสารหนู ควรให้แพทย์ประเมินร่วมกับผิวหนังและประวัติการสัมผัส

สารหนูทำให้เป็นมะเร็งผิวหนังได้ไหม?

การได้รับสารหนูต่อเนื่องนานเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนังชนิด SCC และ BCC รวมถึง Bowen's disease ซึ่งเป็นมะเร็งผิวหนังระยะเริ่มต้น และอาจเกิดในบริเวณที่ไม่ถูกแสงแดด ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่เคยสัมผัสจะเป็นมะเร็ง ความเสี่ยงขึ้นกับปริมาณและระยะเวลา ขณะนี้ข้อมูลเฝ้าระวังในกลุ่มเสี่ยงยังระบุว่าระดับค่อนข้างต่ำและยังไม่พบอาการ หากมีปื้น ตุ่มนูนแข็ง หรือผื่นเรื้อรัง ควรให้แพทย์ตรวจ

อยู่ในพื้นที่เฝ้าระวัง ควรทำอย่างไร?

ยึดหลักรู้ความเสี่ยง ไม่ตื่นตระหนก ป้องกันได้ เลือกน้ำดื่มจากแหล่งที่สะอาดและปลอดภัย งดใช้น้ำจากลำน้ำที่ปนเปื้อนในการอุปโภค หลีกเลี่ยงการสัมผัสสารหนูโดยตรง และหมั่นสังเกตผิวหนัง หากผิวเปลี่ยนสี มีตุ่มนูนแข็ง หรือมีผื่นเรื้อรัง ให้พบแพทย์ สอบถามเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในพื้นที่หรือสายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 ได้

ปรึกษาแพทย์ผิวหนังที่คลินิกเฉพาะทางผิวหนัง Siam Dermatology

ถ้ามีผิวเปลี่ยนสี ตุ่มนูนแข็ง ผื่นเรื้อรัง หรือแถบขาวขวางเล็บ และอยากให้แพทย์ผิวหนังช่วยประเมิน สามารถนัดตรวจที่คลินิกเฉพาะทางผิวหนัง Siam Dermatology ได้ แพทย์จะซักประวัติ ตรวจผิว และพิจารณาการตรวจเพิ่มเติมตามความเหมาะสมของแต่ละคน ดูรายละเอียดที่หน้าบริการตรวจรักษาโรคผิวหนังทั่วไป และการตรวจไฝ มะเร็งผิวหนัง

นัดหมายได้ทาง LINE @siamderm หรือโทร 061-448-7000

เวลาทำการ: จันทร์–ศุกร์ 16:00–20:00 น. และเสาร์–อาทิตย์ 08:00–16:00 น.

วันพุธไม่มีตรวจโรคผิวหนังทั่วไป (เปิดเฉพาะเลเซอร์และหัตถการ)

แหล่งอ้างอิง

• สถาบันโรคผิวหนัง กรมการแพทย์. กรมการแพทย์เตือนสารหนูกับผลกระทบต่อผิวหนัง (11 พฤศจิกายน 2569)

• ไทยพีบีเอส. เตือนสารหนูสะสมในร่างกาย กระทบสุขภาพ-ผิวหนัง เพิ่มความเสี่ยงมะเร็งบางชนิด (11 พฤศจิกายน 2569)

• กรมควบคุมโรค. เร่งหาสาเหตุผลกระทบต่อสุขภาพจากสารหนูในประชาชนกลุ่มเสี่ยงลุ่มแม่น้ำกก สาย รวก สาละวิน และโขง (4 พฤศจิกายน 2569)

• World Health Organization. Arsenic (fact sheet, 7 December 2022)

• DermNet. Chronic arsenic poisoning (revised August 2021)