เท้าเหม็น เหงื่อเท้ามาก เกิดจากอะไร แยก 6 สาเหตุ และยาที่ใช้รักษาจริง
อัปเดตเมื่อ 9 ก.ย.
เท้าเหม็น (foot odour หรือ bromhidrosis) คือกลิ่นที่เกิดเมื่อแบคทีเรียประจำถิ่นบนผิวหนังย่อยเหงื่อและเซลล์ผิวที่หลุดลอกออกมาเป็นกรดไขมันระเหยง่ายและสารกำมะถัน ตัวเหงื่อเองแทบไม่มีกลิ่น กลิ่นจึงเกิดจากแบคทีเรีย ไม่ได้เกิดจากความสกปรก และในคนจำนวนไม่น้อยกลิ่นที่รุนแรงผิดปกติมีโรคผิวหนังซ่อนอยู่จริง โดยเฉพาะโรคผิวหนังเป็นหลุมที่ฝ่าเท้า (pitted keratolysis) และภาวะเหงื่อเท้าออกมากผิดปกติ (plantar hyperhidrosis) ซึ่งทั้งสองโรคมียารักษาที่ชัดเจน
บทความนี้แยกเท้าเหม็น 6 แบบที่พบในห้องตรวจ พร้อมบอกชื่อยาสามัญ ความเข้มข้น วิธีใช้ และระยะเวลาที่ควรเห็นผล เพื่อให้ผู้อ่านรู้ว่าปัญหาของตัวเองอยู่ตรงไหนและควรได้รับการรักษาแบบใด
เท้าเหม็นเกิดจากอะไร กลไก 3 ขั้นที่ทำให้เกิดกลิ่น
กลิ่นเท้าไม่ได้เกิดจากขั้นตอนเดียว แต่ต้องครบสามอย่างพร้อมกัน
เหงื่อ ฝ่าเท้าเป็นบริเวณที่มีต่อมเหงื่อหนาแน่นที่สุดในร่างกาย ประมาณ 600–700 ต่อมต่อตารางเซนติเมตร เท้าสองข้างรวมกันมีต่อมเหงื่อราว 250,000 ต่อม และขับเหงื่อได้ถึงประมาณ 200 มิลลิลิตรต่อวันในสภาพอากาศร้อน
ความอับชื้นที่ค้างอยู่ เหงื่อที่ระเหยไม่ทันเพราะถูกขังในถุงเท้าและรองเท้าปิด ทำให้ผิวชั้นขี้ไคลอุ้มน้ำและนิ่ม กลายเป็นอาหารและที่อยู่ของแบคทีเรีย
แบคทีเรียย่อยสลาย แบคทีเรียกลุ่ม Corynebacterium, Kytococcus sedentarius, Micrococcus และ Brevibacterium ย่อยลิวซีนในเหงื่อเป็นกรดไอโซวาเลอริก (กลิ่นเปรี้ยวคล้ายชีสบูด) และย่อยกรดอะมิโนที่มีกำมะถันเป็นสารกลุ่มไทออล (กลิ่นคล้ายไข่เน่าหรือหัวหอม)
จุดสำคัญในทางปฏิบัติคือ การรักษาที่ได้ผลต้องแก้อย่างน้อยสองในสามข้อนี้ การล้างเท้าอย่างเดียวลดจำนวนแบคทีเรียชั่วคราวแต่ไม่ลดเหงื่อ กลิ่นจึงกลับมาภายในไม่กี่ชั่วโมง
เท้าเหม็นเป็นโรคอะไรได้บ้าง 6 แบบที่ต้องแยก
โรคผิวหนังเป็นหลุมที่ฝ่าเท้า (pitted keratolysis) ฝ่าเท้าเป็นหลุมเล็ก ๆ กระจาย ไม่คันหรือคันน้อย กลิ่นแรงมาก มักมีเหงื่อเท้ามากร่วมด้วย
กลิ่นเท้าจากแบคทีเรียย่อยเหงื่อ (bromhidrosis) ผิวฝ่าเท้าปกติทุกอย่าง ไม่คัน กลิ่นปานกลางถึงแรงและหายไปหลังล้างเท้า
ภาวะเหงื่อเท้าออกมาก (plantar hyperhidrosis) ฝ่าเท้าเปียกชื้น ซีด ย่น ไม่คัน กลิ่นเป็นผลตามมาทีหลัง เหงื่อมากชัดเจนจนถุงเท้าเปียก
เชื้อราที่เท้า (tinea pedis) ผิวลอกและเปื่อยขาวที่ง่ามนิ้ว คันชัดเจน มีกลิ่นอับ
Erythrasma ผื่นราบสีน้ำตาลแดงมีขุยละเอียดที่ซอกนิ้ว คันเล็กน้อยหรือไม่คัน มีกลิ่นอับ ดูคล้ายเชื้อรามาก
น้ำกัดเท้าและผื่นแพ้รองเท้า ผิวแดง เปื่อย แสบมากกว่าคัน มักตามหลังเท้าเปียกนานหรือตามแนวสายรองเท้า
ห้าหัวข้อถัดไปอธิบายแต่ละแบบด้วยหัวข้อย่อยชุดเดียวกัน เพื่อให้เทียบกันได้ตรง ๆ
แบบที่ 1 · โรคผิวหนังเป็นหลุมที่ฝ่าเท้า (Pitted keratolysis)
ลักษณะ ฝ่าเท้าและส้นเท้ามีหลุมกลมตื้น ๆ ขนาดประมาณ 1–7 มิลลิเมตร กระจายเป็นกลุ่ม บางครั้งหลุมมารวมกันจนดูเป็นแอ่งขอบหยัก เห็นชัดที่สุดตอนเท้าเปียกหรือหลังแช่น้ำ ผิวรอบ ๆ อาจขาวซีดและนิ่ม กลิ่นแรงมากจนคนรอบข้างสังเกตได้ทันทีเมื่อถอดรองเท้า ส่วนใหญ่ไม่คัน บางรายรู้สึกเจ็บแปลบเวลาเดิน
สาเหตุ แบคทีเรียแกรมบวก โดยเฉพาะ Kytococcus sedentarius และ Corynebacterium หลั่งเอนไซม์ย่อยเคราตินในผิวชั้นขี้ไคลจนเกิดเป็นหลุม เกิดในคนที่เท้าอับชื้นตลอด เช่น ทหาร นักกีฬา คนใส่บูตยางหรือรองเท้านิรภัย และคนที่มีเหงื่อเท้ามากอยู่แล้ว
ความรุนแรงและความเร่งด่วน ไม่ใช่โรคอันตราย ไม่ลุกลามเข้าสู่กระแสเลือดในคนปกติ แต่ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตและความมั่นใจสูงมาก และเป็นสาเหตุที่คนไข้ถูกวินิจฉัยผิดว่าเป็นเชื้อราบ่อยที่สุด การทายาต้านเชื้อราจึงไม่ได้ผลเพราะรักษาผิดตัวเชื้อ
เมื่อไรต้องพบแพทย์ เมื่อกลิ่นแรงจนกระทบชีวิตประจำวัน เมื่อทายาฆ่าเชื้อราเองมาแล้ว 4 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น หรือเมื่อเห็นหลุมชัดที่ฝ่าเท้า เพราะการรักษาที่ถูกต้องคือยาปฏิชีวนะชนิดทาร่วมกับการลดเหงื่อ ไม่ใช่ยาฆ่าเชื้อรา
แบบที่ 2 · กลิ่นเท้าจากแบคทีเรียย่อยเหงื่อ (Bromhidrosis) ที่ผิวยังปกติ
ลักษณะ กลิ่นชัดเจนแต่ผิวฝ่าเท้าดูปกติทุกอย่าง ไม่มีหลุม ไม่ลอก ไม่แดง ไม่คัน กลิ่นแรงขึ้นตอนเย็นหลังใส่รองเท้าทั้งวัน และหายไปเกือบหมดหลังล้างเท้า เป็นแบบที่พบบ่อยที่สุด
สาเหตุ เหงื่อปริมาณปกติหรือค่อนข้างมาก บวกกับแบคทีเรียประจำถิ่นและรองเท้าที่ระบายอากาศไม่ดี ปัจจัยที่ทำให้แย่ลงได้แก่ ใส่รองเท้าคู่เดิมทุกวันโดยไม่มีเวลาให้แห้ง ถุงเท้าใยสังเคราะห์ที่ไม่ซับเหงื่อ และการไม่เช็ดซอกนิ้วให้แห้งหลังอาบน้ำ
ความรุนแรงและความเร่งด่วน ไม่อันตราย และส่วนใหญ่ควบคุมได้ด้วยการลดเหงื่อและลดแบคทีเรียโดยไม่ต้องใช้ยาปฏิชีวนะ
เมื่อไรต้องพบแพทย์ เมื่อดูแลความสะอาดและเปลี่ยนรองเท้าถูกวิธีมาแล้วอย่างน้อย 4 สัปดาห์แต่กลิ่นยังรบกวนชีวิต หรือเมื่อเริ่มมีผิวเปลี่ยนแปลง เช่น เป็นหลุม ลอก หรือแดง ซึ่งแปลว่าไม่ใช่ bromhidrosis ธรรมดาแล้ว
แบบที่ 3 · เหงื่อเท้าออกมากผิดปกติ (Plantar hyperhidrosis)
ลักษณะ ฝ่าเท้าเปียกจนเห็นรอยเท้าบนพื้น ถุงเท้าเปียกต้องเปลี่ยนระหว่างวัน รองเท้าเสียเร็วผิดปกติ ผิวฝ่าเท้าซีด ย่น และนิ่มแบบเดียวกับแช่น้ำนาน หลายคนมีเหงื่อออกมากที่ฝ่ามือหรือรักแร้ร่วมด้วย กลิ่นเป็นผลตามมา ไม่ใช่ปัญหาต้นทาง
สาเหตุ ภาวะเหงื่อออกมากเฉพาะที่แบบปฐมภูมิ (primary focal hyperhidrosis) เกิดจากระบบประสาทซิมพาเทติกที่ควบคุมต่อมเหงื่อทำงานไวเกินไป มักเริ่มก่อนอายุ 25 ปี เป็นทั้งสองข้างเท่า ๆ กัน มีประวัติในครอบครัวได้ถึงราวหนึ่งในสาม และมักไม่มีเหงื่อออกตอนหลับ ส่วนภาวะเหงื่อออกมากแบบทุติยภูมิที่เกิดทั่วตัว ตอนกลางคืน หรือเริ่มหลังอายุ 25 ปี ต้องมองหาสาเหตุอื่น เช่น ไทรอยด์เป็นพิษ เบาหวาน วัยหมดประจำเดือน การติดเชื้อเรื้อรัง หรือผลข้างเคียงของยา
ความรุนแรงและความเร่งด่วน ไม่อันตรายถึงชีวิต แต่เป็นต้นทางของทั้ง pitted keratolysis เชื้อราที่เท้า และการลื่นล้ม และเป็นภาวะที่มีการรักษาเป็นลำดับขั้นชัดเจนที่สุดในกลุ่มนี้
เมื่อไรต้องพบแพทย์ เมื่อเหงื่อเท้ามากจนต้องเปลี่ยนถุงเท้าระหว่างวัน เมื่อใช้ผลิตภัณฑ์ระงับเหงื่อทั่วไปแล้วไม่พอ หรือเมื่อเหงื่อเพิ่งเริ่มออกมากในผู้ใหญ่ ออกทั่วตัว ออกตอนหลับ หรือมาพร้อมน้ำหนักลด ใจสั่น ไข้ ซึ่งต้องตรวจหาสาเหตุภายในก่อน อ่านเพิ่มเติมได้ที่ เหงื่อออกเยอะ เกิดจากอะไร
แบบที่ 4 · เชื้อราที่เท้า (Tinea pedis) ที่มาพร้อมกลิ่นและอาการคัน
ลักษณะ เริ่มที่ซอกนิ้วเท้า โดยเฉพาะระหว่างนิ้วก้อยกับนิ้วนาง ผิวเปื่อยขาว ยุ่ย แตกเป็นร่อง คันชัดเจนโดยเฉพาะตอนถอดรองเท้า บางรายลอกเป็นขุยละเอียดคล้ายแป้งทั่วฝ่าเท้าและขอบเท้าเป็นรูปรองเท้าโมคาซิน อาจมีเล็บเท้าหนา ขุ่น เหลืองร่วมด้วย
สาเหตุ เชื้อราผิวหนังกลุ่มเดอร์มาโตไฟต์ ส่วนใหญ่คือ Trichophyton rubrum และ Trichophyton interdigitale ติดจากพื้นเปียกที่ใช้ร่วมกัน เช่น ห้องอาบน้ำรวม สระว่ายน้ำ วัด และจากรองเท้าที่ไม่เคยแห้งสนิท พบในผู้ใหญ่ราว 15–25%
ความรุนแรงและความเร่งด่วน ไม่รุนแรงในคนทั่วไป แต่ร่องแตกที่ง่ามนิ้วเป็นประตูให้แบคทีเรียเข้าสู่ผิวหนังชั้นลึกจนเกิดไฟลามทุ่งได้ ความเสี่ยงนี้สูงขึ้นมากในผู้ป่วยเบาหวาน ผู้ที่ขาบวม เส้นเลือดขอด หรือภูมิคุ้มกันต่ำ
เมื่อไรต้องพบแพทย์ เมื่อทายาต้านเชื้อราครบ 4 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น เมื่อลามขึ้นหลังเท้าหรือลงเล็บ หรือเมื่อเท้าเริ่มบวมแดงร้อนซึ่งเป็นสัญญาณของการติดเชื้อแบคทีเรียซ้อน อ่านวิธีแยกผิวลอกแบบต่าง ๆ ได้ที่ เท้าลอก เกิดจากอะไร
แบบที่ 5 · Erythrasma ที่ง่ามนิ้วเท้า ตัวปลอมของเชื้อรา
ลักษณะ ผื่นราบสีน้ำตาลแดงหรือน้ำตาลอ่อน ขอบค่อนข้างชัด ผิวมีขุยละเอียดคล้ายผงแป้ง มักอยู่ที่ซอกนิ้วเท้าและอาจพบที่ขาหนีบหรือใต้ราวนมด้วย คันเล็กน้อยหรือไม่คันเลย มีกลิ่นอับ ลักษณะเด่นคือดูคล้ายเชื้อรามากจนแยกด้วยตาเปล่าไม่ได้
สาเหตุ แบคทีเรีย Corynebacterium minutissimum ไม่ใช่เชื้อรา จึงไม่ตอบสนองต่อยาต้านเชื้อราส่วนใหญ่ พบบ่อยขึ้นในคนอ้วน ผู้ป่วยเบาหวาน และคนที่เหงื่อออกมาก
ความรุนแรงและความเร่งด่วน ไม่อันตราย แต่เป็นสาเหตุคลาสสิกของ "ทายาฆ่าเชื้อรามาหลายเดือนแล้วไม่หาย" เพราะรักษาผิดกลุ่มเชื้อ
เมื่อไรต้องพบแพทย์ เมื่อผื่นง่ามนิ้วไม่ตอบสนองต่อยาต้านเชื้อรา การส่องด้วยแสงพิเศษ (Wood's lamp) ในห้องตรวจจะเห็นเรืองแสงสีแดงปะการัง ซึ่งช่วยแยกออกจากเชื้อราได้ทันทีโดยไม่ต้องรอผลเพาะเชื้อ
แบบที่ 6 · เท้าเปียกนาน น้ำกัดเท้า และผื่นแพ้รองเท้า
ลักษณะ ผิวเท้าแดง เปื่อย ซีด แสบมากกว่าคัน หลังจากเท้าเปียกต่อเนื่องหลายชั่วโมงหรือหลายวัน ถ้าเป็นผื่นแพ้สัมผัสจากรองเท้า ผื่นจะแดงคันตามแนวสายรองเท้าหรือทั้งหลังเท้า สองข้างสมมาตร และซอกนิ้วมักปกติ ซึ่งเป็นจุดที่ใช้แยกจากเชื้อรา
สาเหตุ การสัมผัสน้ำและสารระคายเคืองนาน ๆ ทำให้เกราะป้องกันผิวเสีย หรือแพ้สารในรองเท้า เช่น โพแทสเซียมไดโครเมตในหนังฟอก สารเร่งปฏิกิริยาในยาง และกาวเรซิน
ความรุนแรงและความเร่งด่วน ส่วนใหญ่หายได้เมื่อเท้าแห้งและเลี่ยงสิ่งกระตุ้น แต่ผิวที่แตกเปื่อยเปิดทางให้ติดเชื้อซ้อนได้ง่าย
เมื่อไรต้องพบแพทย์ เมื่อผื่นไม่ดีขึ้นหลังเท้าแห้งแล้ว 1–2 สัปดาห์ หรือเมื่อเริ่มมีหนอง ปวด บวมแดง อ่านต่อได้ที่ น้ำกัดเท้า เกิดจากอะไร
แยกเท้าเหม็นด้วยตัวเองด้วย 4 คำถาม
มองฝ่าเท้าตอนเท้าเปียกแล้วเห็นหลุมเล็ก ๆ ไหม เห็น = นึกถึง pitted keratolysis เป็นอันดับแรก
คันหรือไม่คัน คันที่ซอกนิ้วพร้อมผิวเปื่อยขาว = เชื้อราหรือ erythrasma ไม่คันเลยแต่กลิ่นแรง = pitted keratolysis หรือ bromhidrosis
ถุงเท้าเปียกจนต้องเปลี่ยนระหว่างวันไหม ใช่ = มีภาวะเหงื่อเท้ามากเป็นต้นทางที่ต้องรักษาไปพร้อมกัน
ทายาฆ่าเชื้อรามาแล้วกี่สัปดาห์ ครบ 4 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น = โอกาสสูงมากที่ไม่ใช่เชื้อรา ควรหยุดเดาแล้วให้แพทย์ขูดตรวจ
การขูดผิวตรวจด้วยน้ำยา KOH ในห้องตรวจใช้เวลาราว 10–15 นาทีก็ทราบผล และเป็นตัวตัดสินที่แม่นกว่าการดูด้วยตาเปล่ามาก
ยาอะไรทาเท้าเหม็นได้บ้าง ยาลดแบคทีเรียที่ใช้จริง
สำหรับ pitted keratolysis และ bromhidrosis ที่ดื้อต่อการดูแลทั่วไป ยาหลักคือยาปฏิชีวนะชนิดทา ใช้ร่วมกับการลดเหงื่อเสมอ
คลินดามัยซิน (clindamycin) 1% ชนิดสารละลาย เจล หรือโลชัน ทาบาง ๆ ทั่วฝ่าเท้าและซอกนิ้ววันละ 1–2 ครั้ง นาน 2–4 สัปดาห์ เป็นตัวที่แพทย์ผิวหนังเลือกใช้บ่อยที่สุด
อีริโทรมัยซิน (erythromycin) 2% ชนิดสารละลายหรือเจล ทาวันละ 2 ครั้ง นาน 2–4 สัปดาห์ ใช้แทนกันได้เมื่อระคายเคืองจากคลินดามัยซิน
มิวพิโรซิน (mupirocin) 2% ชนิดขี้ผึ้ง ทาวันละ 2–3 ครั้ง นาน 1–2 สัปดาห์ เหมาะกับรายที่เป็นเฉพาะจุดหรือมีร่องแตกร่วมด้วย
เบนโซอิลเพอร์ออกไซด์ (benzoyl peroxide) 5% ชนิดล้างหรือเจล ใช้ล้างเท้าวันละครั้งเป็นตัวเสริมลดปริมาณแบคทีเรีย ข้อควรระวังคือฟอกสีถุงเท้าและผ้าเช็ดตัว
สำหรับ erythrasma ใช้คลินดามัยซินหรืออีริโทรมัยซินชนิดทาเช่นกัน รายที่เป็นกว้างหรือดื้อยา แพทย์อาจพิจารณาให้อีริโทรมัยซินชนิดรับประทานเป็นคอร์สสั้น ๆ ตามน้ำหนักและโรคประจำตัว
อะไรบอกว่าได้ผล กลิ่นมักลดลงชัดเจนภายใน 1–2 สัปดาห์แรก ส่วนหลุมที่ฝ่าเท้าใช้เวลาราว 3–4 สัปดาห์จึงจะตื้นขึ้นและเรียบ อะไรบอกว่าไม่ได้ผล คือครบ 4 สัปดาห์แล้วกลิ่นเท่าเดิม ซึ่งมักแปลว่ายังไม่ได้แก้เรื่องเหงื่อ หรือวินิจฉัยผิดกลุ่มโรคตั้งแต่แรก การเลือกยา ความแรง และระยะเวลาที่เหมาะกับแต่ละคนเป็นการตัดสินใจของแพทย์หลังตรวจเท้าจริง
ยาลดเหงื่อที่เท้า อะลูมิเนียมคลอไรด์ 20% ใช้อย่างไรให้ได้ผลและไม่แสบ
อะลูมิเนียมคลอไรด์เฮกซะไฮเดรต (aluminium chloride hexahydrate) ความเข้มข้น 15–20% ในตัวทำละลายแอลกอฮอล์ เป็นยาลำดับแรกของภาวะเหงื่อเท้าออกมาก และเป็นตัวที่คนใช้ผิดวิธีมากที่สุดจนคิดว่าไม่ได้ผล
วิธีใช้ที่ถูกต้อง
ทา ตอนก่อนนอน เท่านั้น เพราะต่อมเหงื่อทำงานน้อยที่สุดตอนกลางคืน ยาจึงอุดท่อต่อมเหงื่อได้จริง
ผิวต้อง แห้งสนิท ก่อนทา ถ้าเท้ายังชื้น ยาจะทำปฏิกิริยากับน้ำเกิดกรดไฮโดรคลอริกและทำให้แสบมาก
ล้างออกตอนเช้า
ช่วงแรกทา 3–4 คืนต่อสัปดาห์ จนเหงื่อลดลง แล้วลดเหลือ 1–2 คืนต่อสัปดาห์ เพื่อคงผล
ส่วนใหญ่เริ่มเห็นผลภายใน 1–2 สัปดาห์
ผลข้างเคียงที่พบบ่อย คือแสบและระคายเคือง ซึ่งลดได้ด้วยการทาบนผิวแห้งสนิท ลดความถี่ลง หรือทามอยเจอไรเซอร์ตอนเช้าหลังล้างออก ห้ามทาบนผิวที่แตก มีแผล หรือเพิ่งโกนขน
เมื่อยาทาไม่พอ ทางเลือกถัดไปสำหรับเหงื่อเท้ามาก
การรักษาภาวะเหงื่อออกมากมีลำดับขั้นชัดเจน และจะขยับขั้นก็ต่อเมื่อขั้นก่อนหน้าไม่พอจริง ๆ
การใช้กระแสไฟฟ้าอ่อนผ่านน้ำ (iontophoresis) แช่เท้าในถาดน้ำที่มีกระแสไฟฟ้าอ่อน ครั้งละ 20–30 นาที สัปดาห์ละ 3–4 ครั้งในช่วงแรก แล้วลดเหลือสัปดาห์ละ 1–2 ครั้งเพื่อคงผล เหมาะกับคนที่ทนยาทาไม่ได้ ห้ามใช้ในผู้ที่ตั้งครรภ์ ใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจ หรือมีโลหะฝังในร่างกาย
การฉีดโบทูลินัมท็อกซิน ชนิดเอ (botulinum toxin type A) ยับยั้งสัญญาณประสาทที่สั่งให้ต่อมเหงื่อทำงาน ผลอยู่ได้ประมาณ 4–6 เดือนแล้วต้องฉีดซ้ำ ที่ฝ่าเท้าเจ็บกว่าตำแหน่งอื่นจึงต้องระงับความรู้สึกก่อน ผลข้างเคียงที่เป็นไปได้คือกล้ามเนื้อเล็ก ๆ ที่เท้าอ่อนแรงชั่วคราว
ยารับประทานกลุ่มต้านโคลิเนอร์จิก เช่น ไกลโคไพร์โรเลต (glycopyrrolate) หรือออกซิบิวทินิน (oxybutynin) ใช้ในรายที่เหงื่อออกมากหลายตำแหน่ง เริ่มจากขนาดต่ำแล้วปรับขึ้น ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคือปากแห้ง ตาพร่า ท้องผูก และปัสสาวะลำบาก จึงต้องอยู่ในการดูแลของแพทย์และไม่เหมาะกับผู้ที่เป็นต้อหินหรือมีปัญหาต่อมลูกหมาก
ผลลัพธ์ของแต่ละวิธีต่างกันในแต่ละบุคคล และการเลือกวิธีต้องผ่านการประเมินและทำโดยแพทย์เสมอ
ยาต้านเชื้อราเมื่อกลิ่นมาพร้อมอาการคันและผิวลอก
ถ้าการตรวจชี้ว่าเป็นเชื้อราที่เท้าจริง ยาที่ใช้คือ
เทอร์บินาฟีน (terbinafine) 1% ครีม ทาวันละ 1 ครั้ง นาน 1–2 สัปดาห์สำหรับชนิดที่ง่ามนิ้ว
โคลไตรมาโซล (clotrimazole) 1% ครีม หรือ คีโตโคนาโซล (ketoconazole) 2% ครีม ทาวันละ 2 ครั้ง นาน 2–4 สัปดาห์
กฎที่คนพลาดบ่อยที่สุด คือทาต่ออีก 1–2 สัปดาห์หลังผิวดูปกติแล้ว เพราะหยุดทันทีที่หายตาเปล่ามักกลับเป็นซ้ำ
ชนิดโมคาซินทั้งฝ่าเท้าหรือลงเล็บ ยาทามักไม่พอ แพทย์อาจพิจารณายารับประทาน เช่น เทอร์บินาฟีนหรืออิทราโคนาโซล ซึ่งต้องประเมินการทำงานของตับและยาที่ใช้ร่วมก่อน
สิ่งที่ควรเลี่ยงเด็ดขาด คือครีมสูตรผสมสเตียรอยด์กับยาฆ่าเชื้อที่ซื้อเอง เพราะทำให้อาการดูดีขึ้นชั่วคราวแล้วเชื้อลามกว้างขึ้นและวินิจฉัยยากขึ้นมาก
6 อย่างที่ทำแล้วเท้ายิ่งเหม็นกว่าเดิม
แช่เท้าน้ำร้อนจัดนาน ๆ ทำให้ผิวชั้นขี้ไคลเปื่อยและเสียเกราะป้องกัน
ขัดฝ่าเท้าแรง ๆ ทุกวัน ทำให้ผิวถลอกและเปิดทางให้แบคทีเรีย
ทายาฆ่าเชื้อราไปเรื่อย ๆ โดยไม่เคยตรวจ เป็นสาเหตุอันดับหนึ่งที่ pitted keratolysis และ erythrasma ไม่หายสักที
ใส่รองเท้าคู่เดิมทุกวัน รองเท้าที่เปียกเหงื่อต้องการเวลาอย่างน้อย 24 ชั่วโมงจึงจะแห้งจริง
ใช้สเปรย์ดับกลิ่นทับโดยไม่ลดเหงื่อ กลบกลิ่นได้ไม่กี่ชั่วโมงและไม่แก้ต้นเหตุ
โรยแป้งหนา ๆ ในถุงเท้าที่เปียกอยู่แล้ว แป้งจับกับเหงื่อเป็นก้อนชื้นติดผิวและเพิ่มความอับ
การดูแลเท้าและรองเท้าที่เปลี่ยนผลลัพธ์จริง
เช็ดซอกนิ้วให้แห้งสนิททุกครั้งหลังอาบน้ำ โดยเฉพาะระหว่างนิ้วก้อยกับนิ้วนาง เป็นข้อเดียวที่ให้ผลมากที่สุดต่อความพยายามที่ใช้
เปลี่ยนถุงเท้าทุกวัน และเปลี่ยนระหว่างวันถ้าเหงื่อมาก เลือกผ้าฝ้ายหรือใยระบายเหงื่อ เลี่ยงไนลอนล้วน
สลับรองเท้าอย่างน้อย 2 คู่ ให้แต่ละคู่ได้พักแห้งอย่างน้อย 24 ชั่วโมง ถอดแผ่นรองในออกผึ่งด้วย
เลือกรองเท้าที่ระบายอากาศ หนังแท้ที่มีรูระบายหรือผ้าใบดีกว่ายางและหนังเทียมปิดทึบ รองเท้านิรภัยและบูตยางเป็นปัจจัยเสี่ยงชัดเจน
ตัดเล็บเท้าให้สั้นและตรง ลดซอกหมักหมมและลดเล็บขบ
ไม่เดินเท้าเปล่าในพื้นที่เปียกที่ใช้ร่วมกัน เช่น ห้องอาบน้ำรวมและขอบสระ เพื่อลดโอกาสรับเชื้อรา
แก้เท้าเหม็นถาวรได้ไหม ความคาดหวังที่ตรงความจริง
คำตอบขึ้นกับว่าเป็นแบบไหน Pitted keratolysis และ erythrasma รักษาให้หายได้ ด้วยยาปฏิชีวนะชนิดทาครบคอร์สร่วมกับการลดเหงื่อ แต่กลับเป็นซ้ำได้ถ้ากลับไปอยู่ในภาวะเท้าอับชื้นแบบเดิม เชื้อราที่เท้ารักษาหายได้ แต่มีอัตรากลับเป็นซ้ำสูงถ้าไม่จัดการรองเท้าและถุงเท้า ส่วนภาวะเหงื่อเท้าออกมากแบบปฐมภูมิเป็นภาวะเรื้อรังที่ควบคุมได้ แต่ไม่ใช่โรคที่หายขาด การรักษาจึงเป็นการคุมอาการให้อยู่ในระดับที่ใช้ชีวิตได้ตามปกติและทำต่อเนื่อง
สิ่งที่ควรระวังคือคำโฆษณาที่รับประกันว่าหายขาดถาวรในครั้งเดียว เพราะขัดกับธรรมชาติของภาวะนี้
เท้าเหม็นในเด็กและวัยรุ่น
เด็กวัยเรียนและวัยรุ่นเป็นกลุ่มที่พบกลิ่นเท้าบ่อยมาก เพราะใส่รองเท้านักเรียนหุ้มส้นทั้งวัน มักมีคู่เดียว และเป็นวัยที่ต่อมเหงื่อเริ่มทำงานมากขึ้นตามฮอร์โมน แนวทางที่ได้ผลที่สุดในกลุ่มนี้คือการจัดการรองเท้าและถุงเท้าก่อน ไม่ใช่การเริ่มด้วยยา
ข้อควรระวัง คือยาลดเหงื่อความเข้มข้นสูงและยารับประทานกลุ่มต้านโคลิเนอร์จิกไม่ควรใช้เองในเด็ก ต้องให้แพทย์ประเมินก่อน และถ้าเด็กมีกลิ่นเท้าร่วมกับผิวลอกเป็นแผ่นหรือมีตุ่มน้ำ ควรได้รับการตรวจแยกโรคผิวหนังอื่น
เท้าเหม็นในผู้ป่วยเบาหวาน ทำไมจึงต้องระวังมากกว่าคนทั่วไป
ในผู้ป่วยเบาหวาน กลิ่นเท้าที่เปลี่ยนไปไม่ใช่แค่เรื่องความมั่นใจ เพราะปลายประสาทที่เสื่อมทำให้ไม่รู้สึกเจ็บเมื่อมีแผล และเลือดที่ไปเลี้ยงเท้าลดลงทำให้แผลหายช้าและติดเชื้อง่าย
สัญญาณที่ต้องพบแพทย์โดยเร็ว ได้แก่ กลิ่นเหม็นที่เปลี่ยนไปเป็นกลิ่นเน่าหรือหวานผิดปกติ มีน้ำเหลืองหรือหนอง ผิวเปลี่ยนสีคล้ำหรือดำ ง่ามนิ้วแตกลึก และเท้าบวมแดงร้อนแม้ไม่ปวด ผู้ป่วยเบาหวานควรตรวจดูฝ่าเท้าและซอกนิ้วทุกวัน และไม่ควรตัดหนังแข็งหรือใช้ยาลอกผิวด้วยตัวเอง
แพทย์ตรวจอะไรบ้างเมื่อมาด้วยเรื่องเท้าเหม็น
ดูผิวฝ่าเท้าและซอกนิ้ว โดยเฉพาะการมองหาหลุมตื้น ๆ ตอนเท้าเปียก ซึ่งเป็นสิ่งที่มักถูกมองข้ามที่บ้าน
ขูดผิวตรวจด้วยน้ำยา KOH เพื่อยืนยันหรือตัดเชื้อราออก ทราบผลใน 10–15 นาที
ส่องด้วย Wood's lamp เพื่อหาการเรืองแสงสีแดงปะการังของ erythrasma
ประเมินระดับเหงื่อและผลกระทบต่อชีวิตประจำวัน เพื่อเลือกลำดับขั้นการรักษา
ตรวจหาสาเหตุภายใน เมื่อสงสัยภาวะเหงื่อออกมากแบบทุติยภูมิ เช่น ตรวจการทำงานของไทรอยด์และระดับน้ำตาลในเลือด
ทดสอบภูมิแพ้สัมผัสแบบแปะแผ่นทดสอบ เมื่อสงสัยแพ้สารในรองเท้า
สรุปสั้น ๆ
กลิ่นเท้ามาจากแบคทีเรียย่อยเหงื่อ ไม่ได้มาจากความสกปรก การล้างอย่างเดียวจึงไม่พอถ้าไม่ลดเหงื่อ
เห็นหลุมเล็ก ๆ ที่ฝ่าเท้าตอนเท้าเปียก = pitted keratolysis รักษาด้วยยาปฏิชีวนะชนิดทา ไม่ใช่ยาฆ่าเชื้อรา
คันที่ซอกนิ้วพร้อมผิวเปื่อยขาว = เชื้อราหรือ erythrasma สองโรคนี้ใช้ยาคนละกลุ่ม จึงต้องตรวจให้แน่ก่อน
ถุงเท้าเปียกจนต้องเปลี่ยนระหว่างวัน = มีภาวะเหงื่อเท้ามากเป็นต้นทาง ต้องรักษาควบคู่ไปเสมอ
อะลูมิเนียมคลอไรด์ 20% ต้องทาก่อนนอนบนผิวแห้งสนิทและล้างออกตอนเช้า ทาผิดวิธีคือสาเหตุหลักที่แสบและคิดว่าไม่ได้ผล
สิ่งที่ควรทำอย่างเดียวถ้าทำได้แค่อย่างเดียว คือทายาฆ่าเชื้อราเองไม่เกิน 4 สัปดาห์ ถ้าไม่ดีขึ้นให้หยุดเดาแล้วไปขูดตรวจกับแพทย์
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมอยู่ดี ๆ เท้าเหม็น
กลิ่นที่เพิ่งเกิดขึ้นมักมาจากสามอย่าง หนึ่งคือเหงื่อที่เพิ่มขึ้นจากอากาศร้อน กิจกรรมที่ใช้เท้ามากขึ้น หรือรองเท้าคู่ใหม่ที่ปิดทึบกว่าเดิม สองคือมีเชื้อเข้ามาใหม่ เช่น เชื้อราที่ติดจากพื้นเปียกที่ใช้ร่วมกัน หรือแบคทีเรียที่เพิ่มจำนวนขึ้นจนเกิด pitted keratolysis สามคือการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย เช่น เข้าสู่วัยรุ่น น้ำหนักเพิ่ม ตั้งครรภ์ ไทรอยด์เป็นพิษ เบาหวาน หรือยาบางชนิดที่ทำให้เหงื่อออกมากขึ้น ถ้ากลิ่นเพิ่งเกิดขึ้นพร้อมกับผิวฝ่าเท้าที่เปลี่ยนไป เช่น เป็นหลุม ลอก หรือแดง แปลว่ามีโรคผิวหนังจริง ไม่ใช่แค่เรื่องสุขอนามัย ควรได้รับการตรวจ
เท้าเหม็นเป็นโรคอะไร
กลิ่นเท้าที่รุนแรงผิดปกติมักเข้าได้กับสามโรคหลัก โรคผิวหนังเป็นหลุมที่ฝ่าเท้า (pitted keratolysis) ซึ่งเกิดจากแบคทีเรียย่อยเคราตินจนฝ่าเท้าเป็นหลุมขนาด 1–7 มิลลิเมตรและกลิ่นแรงมาก ภาวะกลิ่นตัวจากแบคทีเรียย่อยเหงื่อ (bromhidrosis) ซึ่งผิวยังปกติดี และภาวะเหงื่อเท้าออกมากผิดปกติ (plantar hyperhidrosis) ที่เป็นต้นทางของอีกสองโรค นอกจากนี้ยังมีเชื้อราที่เท้าและ erythrasma ที่ทำให้เกิดกลิ่นอับร่วมกับผื่นและอาการคัน การแยกให้ได้ว่าเป็นแบบไหนสำคัญมาก เพราะยาที่ใช้เป็นคนละกลุ่มกันทั้งหมด
ยาอะไรทาเท้าเหม็นได้บ้าง
ขึ้นกับสาเหตุ ถ้าเป็น pitted keratolysis หรือ erythrasma ยาหลักคือยาปฏิชีวนะชนิดทา ได้แก่ คลินดามัยซิน 1% หรืออีริโทรมัยซิน 2% ทาวันละ 1–2 ครั้ง นาน 2–4 สัปดาห์ บางรายใช้มิวพิโรซิน 2% หรือเบนโซอิลเพอร์ออกไซด์ 5% เสริม ถ้ามีเหงื่อเท้ามากร่วมด้วยต้องใช้อะลูมิเนียมคลอไรด์เฮกซะไฮเดรต 20% ทาก่อนนอนบนผิวแห้งสนิทควบคู่ไปด้วย ส่วนกรณีที่เป็นเชื้อราจริงจึงจะใช้ยาต้านเชื้อรา เช่น เทอร์บินาฟีน 1% หรือโคลไตรมาโซล 1% ข้อควรระวังคือถ้าทายาฆ่าเชื้อราเองครบ 4 สัปดาห์แล้วไม่ดีขึ้น มักแปลว่าไม่ใช่เชื้อรา การเลือกยาและความแรงที่เหมาะกับแต่ละคนเป็นการตัดสินใจของแพทย์หลังตรวจ
แก้เท้าเหม็นถาวรได้ไหม
ขึ้นกับสาเหตุ pitted keratolysis erythrasma และเชื้อราที่เท้ารักษาให้หายได้จริงเมื่อใช้ยาถูกกลุ่มจนครบคอร์ส แต่กลับเป็นซ้ำได้ถ้ากลับไปอยู่ในภาวะเท้าอับชื้นแบบเดิม ส่วนภาวะเหงื่อเท้าออกมากแบบปฐมภูมิเป็นภาวะเรื้อรังที่ควบคุมได้ดี แต่ไม่ใช่โรคที่หายขาดถาวร การดูแลที่ทำให้ผลอยู่ได้นานคือการจัดการต้นทางอย่างต่อเนื่อง ได้แก่ เช็ดซอกนิ้วให้แห้ง เปลี่ยนถุงเท้าทุกวัน สลับรองเท้าให้แห้งอย่างน้อย 24 ชั่วโมง และใช้ยาลดเหงื่อคงระดับสัปดาห์ละ 1–2 คืน ควรระวังคำโฆษณาที่รับประกันว่าหายขาดในครั้งเดียว
รองเท้าแบบไหนที่ใส่แล้วเท้าไม่เหม็น
หลักการคือเลือกรองเท้าที่ระบายความชื้นได้และมีเวลาให้แห้ง หนังแท้ที่มีรูระบายอากาศและผ้าใบระบายได้ดีกว่ายาง หนังเทียม และพลาสติกปิดทึบ ซึ่งเก็บความชื้นไว้ทั้งวัน แผ่นรองในที่ถอดออกผึ่งได้ช่วยได้มากเพราะเป็นจุดที่เหงื่อสะสมมากที่สุด สิ่งที่สำคัญกว่ายี่ห้อหรือวัสดุคือการมีรองเท้าอย่างน้อย 2 คู่สลับกัน ให้แต่ละคู่ได้แห้งอย่างน้อย 24 ชั่วโมง และการใส่ถุงเท้าผ้าฝ้ายหรือใยระบายเหงื่อที่เปลี่ยนทุกวัน ส่วนรองเท้านิรภัยและบูตยางที่จำเป็นต้องใส่ตามงาน ควรถอดพักและผึ่งเมื่อมีโอกาส และใช้ยาลดเหงื่อร่วมด้วย
เหงื่อเท้าออกมากผิดปกติ ต้องรักษาไหม
ควรรักษาเมื่อกระทบชีวิตประจำวัน เช่น ถุงเท้าเปียกจนต้องเปลี่ยนระหว่างวัน เท้าลื่นในรองเท้า หรือมีกลิ่นและโรคผิวหนังตามมา เพราะเหงื่อที่มากเป็นต้นทางของทั้ง pitted keratolysis และเชื้อราที่เท้า การรักษาเริ่มจากอะลูมิเนียมคลอไรด์เฮกซะไฮเดรต 20% ทาก่อนนอน ถ้ายังไม่พอจึงขยับไปที่การใช้กระแสไฟฟ้าอ่อนผ่านน้ำ การฉีดโบทูลินัมท็อกซินชนิดเอ ซึ่งผลอยู่ได้ราว 4–6 เดือน หรือยารับประทานกลุ่มต้านโคลิเนอร์จิกในรายที่เหงื่อออกหลายตำแหน่ง สิ่งที่ต้องแยกก่อนเสมอคือ ถ้าเหงื่อเพิ่งเริ่มออกมากในผู้ใหญ่ ออกทั่วตัว หรือออกตอนหลับ ต้องตรวจหาสาเหตุภายในก่อน เช่น ไทรอยด์เป็นพิษหรือเบาหวาน
อ่านเพิ่มเติมในคลัสเตอร์โรคผิวหนังที่เท้า
บทความโดย นพ.ภัทร วรวุทธินนท์ แพทย์เฉพาะทางผิวหนัง · ตรวจทานล่าสุด 9 กันยายน 2569
ความคิดเห็น